تعداد بازدیدها:1262
Share/Save/Bookmark
چگونه دين كه امرى ثابت است، مى تواند پاسخگوى نيازمندى ها و واقعيت هاى متغيّر اجتماعى باشد؟
صباح 19 > نویسنده : سيدمهدى صالحى اميرى کد: 229

برخى معتقدند احكام و تعاليم اسلام مختص جوامع ابتدايى است و توان تحليل و بررسى واقعيت هاى پيچيده ى اجتماعى را ندارد; چرا كه مقررات اجتماعى يك سلسله مقررات قراردادى، بر اساس نيازمندى هاى اجتماعى است و به موازات توسعه و تكامل عوامل تمدن، تغيير مى يابد. جوامع ساده و بسيط ابتدايى كه داراى روابطى ساده هستند، نيازمندى هاى اندك، و جوامع پيچيده و پيشرفته نيازمندى هاى پيچيده تر و بيشترى دارند; و واضح است كه اديان ابتدايى نمى توانند نياز جوامع پيچيده را برآورند. در بعد فردى نيز انسان معاصر نيازهاى معرفتى و معنوى پيچيده ترى دارد. نيازهاى بشر عصر موشك و هواپيما با نيازهاى بشر عصر اسب و الاغ بسيار متفاوت است; بر اين اساس، نمى توان يك سرى قوانين پى ريزى كرد و با قاطعيت بيان كرد كه اين قوانين جاودانه اند[1] (نيازهاى متغير، قوانين متغير مى طلبند).
در جواب اين اشكال بايد گفت: همه ى نيازهاى بشر متغير نيست; بشر دو گونه نياز دارد:
1. نيازهاى اولى و اساسى: اين نيازها از سرشت و طبيعت انسان سرچشمه مى گيرند; مانند نيازهاى جسمانى، از قبيل خوراك، پوشاك، مسكن، همسر، امنيت و بهداشت; نيازهاى روحانى و معنوى، مانند زيبايى، پرستش، احترام، علم; و نيازهاى اجتماعى. هم چون معاشرت، تعاون، عدالت، آزادى، تجارت و مبادله. اين گونه نيازها كهنه نمى شوند و از بين نمى روند و تا هنگامى كه انسان، انسان است، همراه او هستند. به بيان ديگر نيازهايى كه از عمق وجودى انسان ناشى مى شوند هميشه ثابت و تغييرناپذيرند; چون انسان ها سرشت و خواست هاى فطرى يكسانى دارند.[2]
حال اگر احكام و مقررات موجود در دين هماهنگ و مطابق با فطرت و سرشت آدمى باشد و به نيازمندى هايى كه از عمق نهاد جسمى و روحى او برخاسته توجه كرده و همه ى جنبه هاى آن را ملحوظ داشته باشد، مى تواند جاويدان بماند. استاد مطهرى(رحمه الله)سازگارى دين با فطرت آدمى را موجب پويايى و جاودانگى دين مى داند و در اين باره مى نويسد:
اولاً مايه ى دين در سرشت بشر نهاده شده است، سرشت همه ى انسان ها يكى است، سير تكاملى بشر يك سير هدف دار و بر روى يك خط مشى مشخص و مستقيم است; از اين رو حقيقت دين كه بيان كننده ى خواست هاى فطرى و راه نماى بشر به راه راست است يكى بيش نيست.
ثانياً، يك طرح، به شرط فطرى بودن، جامع بودن، كلى بودن، مصونيت از تحريف و حسن تشخيص و تطبيق در مرحله اجرا، مى تواند براى هميشه رهنمون و مفيد و مادر طرح ها و برنامه ها و قوانين جزئى بى نهايت باشد.[3]
2. نيازهاى ثانوى و فرعى: اين نيازها از نيازهاى اوليه ناشى مى شوند و در واقع براى دست يابى به نيازهاى ثابت بشرند. اين گونه نيازها در زمان هاى متفاوت و با تحول تمدن ها و پيشرفت هاى بشر تغييرات جدى پيدا مى كنند; به طور نمونه، آدمى براى دست يابى به علم كه يكى از نيازهاى ثابت است به وسايلى نياز دارد و اين وسايل در هر عصرى متفاوت است، لذا نياز به وسايل براى علم اندوزى در هر عصرى متفاوت است.[4]
اجتهاد، بهترين راه حل مسائل جديد
يكى از عناصر جاودانگى دين خاتم همين بيان قوانين ثابت براى نيازهاى ثابت و پيش بينى قوانين متغير براى نيازهاى متغير است. دين اسلام در برابر موضوعات متغير ساكت ننشسته و مردم و جامعه را به حال خود رها نكرده است، تا هر كسى با هر نيتى درباره ى اين متغيرها اظهار نظر كند، بلكه در اسلام طرحى نو و جامع به نام اجتهاد پايه ريزى شده است. مجتهد بايد مسائل فرعى پيش آمده را با اصول قوانين شريعت اسلام بسنجد و حكمى منطبق و سازگار با اصول ثابت استنباط كند و فروع و نيازهاى متغير را به اصول و نيازهاى ثابت پيوند زند. اقبال لاهورى مى گويد: «اجتهاد قوه ى محركه ى اسلام است.» اجتهاد نيرويى است كه اگر نباشد ماشين دين نمى تواند حركت كند.[5] آيت الله جوادى آملى نيز اصل اجتهاد را پاسخ گوى مسائل جديد و بهترين راه براى حل مشكلات متغير مى داند:
مطلب مهمى كه نبايد از آن غفلت شود اين است كه شريعت پيامبر خاتم(صلى الله عليه وآله)داراى اصول، ضوابط، مبانى و قواعد فقهى فراوانى است كه در طول تاريخ اسلام، با اجتهاد مستمر فقهاى فرزانه، بر مصاديق متغير و متحول، تطبيق شده و مى شود و نيازهاى متنوع با استنباط احكام آنها از اصول ياد شده برطرف مى گردد. لذا اجتهادِ منزّه از قياس فقهى، بهترين راه براى حل مشكلات متغير است.[6]
عناصر ديگرى نيز وجود دارند كه موجب جاودانگى و پويايى دين خاتم و قوانين و مقررات آن در همه ى اعصار شده اند. برخى از آن عناصر عبارت اند از:
- تشريع احكام اوليه و ثانويه: احكام شريعت اسلام بردوگونه اند: احكام اوليه، كه ناظر به شرايط عادى زندگى انسان هاست; احكام ثانويه كه ناظر به شرايط اضطرارى و غيرعادى است.
احكام ثانويه ناظر به احكام اوليه اند; يعنى در شرايط غيرعادى، آنها را تغيير مى دهند يا به كلى برمى دارند; براى نمونه، وجوب روزه حكمى اوليه و مربوط به شرايط عادى است، ولى در صورتى كه وضعيت تغيير كند، مثلاً ضرر جانى در ميان باشد، قاعده ى رفع ضرر كه حكمى ثانوى است، وجوب روزه را رفع مى كند.[7]
- توجه به روح، معنى و هدف زندگى: اسلام احكام خود را بر اساس شكل ظاهر و صورت زندگى كه وابستگى تمام و تامى به ميزان درك و فهم بشر دارد، تشريع نكرده، بلكه به حقايق و روح و هدف زندگى توجه داشته است و بدين ترتيب هرگز با مظاهر توسعه و پيشرفت علم و تكنولوژى مخالفت نورزيده است، بلكه با تشويق به عوامل توسعه ى تمدن، يعنى علم، كار، تقوا، اراده و همت و استقامت، خود عاملى براى پيشرفت تمدن شده است.[8]
- پذيرش و وارد كردن عقل در حريم دين: عقل در شريعت اسلام، در عرض كتاب و سنت، يكى از مبادى استنباط به شمار مى آيد و از چنان جايگاهى برخوردار است كه در كنار حجت ظاهرى، يعنى وحى الهى از آن با نام حجت باطن خداوند ياد شده است.[9]
- قاعده اهمّ و مهمّ: اسلام به پيروان خود اعلام كرده است كه همه ى دستورهايش ريشه در يك سلسله مصالح عالى دارد; از سوى ديگر، در خود اسلام درجه ى اهميت مصلحت ها بيان شده و در صورت تقابل مصالح گوناگون، اسلام به كارشناسان اجازه داده است مصلحت هاى مهم تر را انتخاب كنند.[10]
ـ اختيارات ويژه ى حاكم در وضع مقررات جديد: اسلام به حكومت اسلامى اختياراتى داده است كه مى تواند در شرايط و نيازمندى هاى جديد با توجه به اصول و مبانى اساسى اسلامى مقرراتى را وضع نمايد كه در گذشته موضوعاً منتفى بوده است و اين اختيارات شرط لازم حسن اجراى قوانين اسلامى و حسن تطبيق با مقتضيات زمان و حسن تنظيم برنامه هاى مخصوص در هر دوره است.
خلاصه آن كه خداوند متعال با گنجاندن اين عناصر در دين خاتم آن را از هر گونه كهنگى و انحطاط مبرا كرده و اجازه نداده است غبار زمان بر آن بنشيند و بر نيازهاى متغير او تطبيق مى كند و براى هر زمانى سخنى نو و راه گشا دارد.


[1]. محمد مجتهد شبسترى، نقدى بر قرائت رسمى از دين، (تهران: طرح نو، 1379)، ص12، 18، 19، و هرمنوتيك كتاب و سنت، (تهران: طرح نو، 1375)، ص 55 - 56.
[2]. مرتضى مطهرى، مجموعه آثار، (تهران: انتشارات صدرا، چ سوم، 1372)، ج 3، ص 169.
[3]. همان، ص 169.
[4]. همان.
[5]. مرتضى مطهرى، اسلام و مقتضيات زمان، (تهران: صدرا، 1362)، ص 130 و 134.
[6]. عبدالله جوادى آملى، تفسير موضوعى قرآن كريم، (قم: اسراء)، ج 1، ص 283.
[7]. مرتضى مطهرى، مجموعه آثار، ج 3، ص 194; و على ربانى گلپايگانى، جامعيت و كمال دين، (تهران: مؤسسه ى فرهنگى دانش و انديشه ى معاصر، 1379)، ص 79.
[8]. مرتضى مطهرى، نظام حقوق زن در اسلام، (تهران: انتشارات صدرا، چ چهاردهم، 1369)، ص 127 - 128، و مجموعه آثار، ج 3، ص 190 - 191.
[9]. همو، مجموعه آثار، ج 3، ص 191.
[10]. همان، ص 193.

Share/Save/Bookmark
نظرات بینندگان (0 نظر تاکنون ثبت شده است )
ارسال نظر
آيا نظارت خبرگان بر رهبرى يك نظارت واقعى است يا صورى و تشريفاتى؟
چه نهادى بر مجلس خبرگان نظارت مى كند كه به وظايف خود عمل نمايد و دچار انحراف نشود؟
چه عواملى بر ميزان مشاركت سياسى و اجتماعى مردم مؤثر است؟
آيا الزامات فقهى نسبت به مشاركت سياسى مردم با حق رأى شهروندان سازگار است؟
نسبت دين و دنيا از ديدگاه اسلام چيست؟ آيا هر يك از دين يا دنيا مى توانند مستقل از ديگرى به هدفشان برسند؟
چگونه دين كه امرى ثابت است، مى تواند پاسخگوى نيازمندى ها و واقعيت هاى متغيّر اجتماعى باشد؟
شئون و وظايف پيامبر و امام معصوم و موارد تمايز اين وظايف چيست؟
آيا نبوغ عقلانى بشر مى تواند او را از هدايت وحيانى بى نياز كند؟
شاه نعمت الله ولى، رئيس و مؤسس فرقه ى نعمت اللهيه، چه مذهبى داشت؟
فرقه ى نعمت اللهيه گناباديه چگونه به وجود آمده است و عقايد آن چيست؟
عوامل و موانع نشاط در خانواده از ديدگاه تربيت اسلامى چيست؟
آيا انتساب مسجد مقدس جمكران به امام زمان(عج) از مبانى تاريخى متقنى برخوردار است؟
آيا مسجد مقدس جمكران آثار و بركاتى در طول تاريخ داشته كه نشانه ى توجه حضرت امام عصر(عج) به آن باشد؟
دخالت هاى استعمارى انگليس در ايران قبل از پيروزى انقلاب اسلامى چگونه بوده است؟
آيا دخالت هاى انگليس در ايران پس از پيروزى انقلاب اسلامى استعمارى بوده است؟
مهم ترين وظيفه ى جوانان و نوجوانان در عصر حاضر از ديدگاه قرآن و روايات چيست؟
سخن سردبير حكومت در اسلام جايگاه ارزشمند و والايى دارد و بى ترديد تأثير بسزايى بر جامعه و افراد آن خواهد داشت. ساختار و اهداف حكومت ها با فرهنگ جوامع متناسب است; بنابراين ساختار و اهداف حكومت اسلامى متناسب با تعاليم اسلام است. پس از انقلاب و تشكيل حكومت اسلامى در ايران، نهادهايى هماهنگ با آن شكل گرفت. يكى از اين نهادها مجلس خبرگان رهبرى است. اهميت فوق العاده ى اين مجلس در اين است كه مطابق قانون اساسى وظيفه ى تعيين و عزل رهبرى و نظارت بر عملكرد او را بر عهده دارد. همواره بحث هاى متفاوتى درباره ى اين نهاد مطرح است. از جمله اين كه آيا نظارت خبرگان در حقيقت نظارتى صورى و استطلاعى است يا نظارتى واقعى و استصوابى; و چه مكانيزمى براى تضمين عملكرد درست خبرگان در نظر گرفته شده است؟ در بخش حقوق به اين پرسش ها پاسخ داده مى شود. در بخش سياست به عناصر مؤثر بر مشاركت سياسى مردم از جمله، فرهنگ هويت و آداب ورسوم و نيز سازگارى الزامات فقهى مربوط به مشاركت سياسى با حق رأى شهروندان پرداخته و ثابت شده است كه الزامات فقهى، چه بر اساس رويكرد حق رأى و چه بر اساس نظريه ى كاركردى رأى، تعارضى با حق رأى شهروندان ندارد. مسئله ى توجه دين به امور دنيوى و چگونگى پاسخ گويى آموزه هاى دينى به نيازهاى متغير، در بخش دين پژوهى مطرح گرديده و گفته شده است كه اسلام به دليل اشتمال بر يك سلسله مكانيزم هاى خاص، هم چون احكام ثانويه و اجتهاد، توان پاسخ گويى به نيازهاى متغير انسان را دارد. در بخش كلام به وظايف مشترك و متمايز پيامبر(صلى الله عليه وآله) و امام(عليه السلام) اشاره شده و هم چنين ثابت شده است كه عقل به جهات مختلفى (مانند: گرفتارى اش به هوا و هوس و ناتوانى اش در تشخيص جزئيات و محدوديت هايش از جهت درك امور غيبى، مانند تأثير اعمال در آخرت)، مستقلا توانايى تشخيص راه سعادت را ندارد. عقايد شاه نعمت الله ولى و چگونگى پيدايش فرقه ى نعمت اللهيه ى گناباديه و عقايد آنها در بخش اديان و مذاهب بررسى شده است. در بخش امامت و مهدويت، سازگارى مهدويت با برخى معانى دموكراسى تبيين گرديده است. در بخش قرآن و تفسير از منظر آموزه هاى دينى به ويژگى هاى جوان (مانند: پرهيزگارى، ايمان، عدالت طلبى، تلاشگرى، شجاعت، عفت و پاكدامنى) و نيز وظايف جوانان در عصر حاضر (مانند: تحصيل علم و دانش، كار و كوشش، اهتمام به ازدواج و دورى از هواى نفس و شهوت) اشاره شده است. در قسمت مشاوره و تربيت به عوامل نشاط در خانواده از ديدگاه اسلام (مانند كار، تفريح، احترام، تبادل عاطفى و آراستگى) و موانع آن پرداخته شده است. تاريخچه ى بناى مسجد مقدس جمكران و آثار و بركات آن در طول تاريخ در بخش تاريخ اسلام ذكر شده است. و بخش تاريخ معاصر به دخالت هاى استعمارگرانه ى انگليس در ايران قبل از پيروزى انقلاب اسلامى و پس از آن پرداخته است; از جمله در انحصار گرفتن معادن نفت ايران قبل از انقلاب و حمايت نظامى از صدام در جنگ عليه ايران بعد از انقلاب است. شايان ذكر است كه برخى از مطالب اين شماره توسط حضرت آيت الله معرفت ـ حفظه الله ـ نظارت و ارزيابى شده است و از راهنمايى هاى ايشان بهره مند گشته ايم.
 
امام حسن عليه السلام:

مَنِ اتَّكَلَ عَلى حُسنِ الاِختيارِ مِنَ اللّهِ لَهُ لَم يَتَمَنَّ أنَّهُ في غَيرِ الحالِ الَّتِي

هر كس به حُسن اختيار خدا براى او اعتماد كند، آرزو نمی‌کند كه در حالتى جز آنچه خدا برايش اختيار كرده است، باشد.

 

تحف العقول، ص ۱۶۹

طراحي سايت را چگونه ارزيابي مي كنيد؟

  • در نوع خودش بي نظيره
  • خيلي جالبه
  • قابل قبوله
  • چنگي به دل نميزنه
Ajax Loader
تمام حقوق مادی و معنوی این پایگاه متعلق به مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات است. استفاده از مطالب این پایگاه باذکر منبع بلامانع است.
قم - خیابان معلم - کوچه 12جنب جامعه مدرسین -حوزه علمیه قم تلفن : 37737217-025 نمابر : 37737213-025 کدپستی : - 4466 37185