تعداد بازدیدها:1394
Share/Save/Bookmark
چه عواملى بر ميزان مشاركت سياسى و اجتماعى مردم مؤثر است؟
صباح 19 > نویسنده : ابراهيم عباسپور کد: 226

مشاركت مردم در امور سياسى و اجتماعى، يكى از مباحث مهم علوم سياسى است. اين مشاركت در درجه ى اول از طبع اجتماعى انسان ريشه مى گيرد. مشاركت در امور اجتماعى، نوعى تعهد و قبول مسئوليت فردى و اجتماعى است كه همه ى افراد انسانى ناگزير به پذيرش آن هستند. اين تعهد و مسئوليت ممكن است يا در قالب فعاليت هاى معين صورت گيرد، مانند بسيارى از رفتارهاى اخلاقى و اجتماعى، و يا ساختار حقوقى و اقتصادى به خود بگيرد.
اسلام، به دليل ضرورت و اهميت مشاركت، انسان ها در تعيين سرنوشت خود به آن توجه خاصى نموده است. على(عليه السلام) خطاب به مردم مصر مى فرمايند:
اى مردم مصر، نگوييد ما سرپرستى چون مالك و امامى چون على داريم; اگر در صحنه حاضر نباشيد، شكست مى خوريد. ما در حال نبرد و جنگ با باطل هستيم; جامعه اى كه در خواب باشد، دشمن بيدارش او را رها نمى كند.[1]
يكى از بارزترين نمونه هاى مشاركت مردمى، مشاركت در امور اجتماعى و سياسى است كه كمك فراوانى به حفظ وحدت و همبستگى ملى مى كند.
مشاركت سياسى فعاليت داوطلبانه ى اعضاى جامعه در انتخاب رهبران و شركت مستقيم و غيرمستقيم در سياست گذارى عمومى است.[2] به بيانى ديگر، مشاركت سياسى عبارت است از ورود به عرصه و جرگه اى كه به تحقق يك اراده ى جمعى منجر شده، يا مانع تحقق آن اراده ى جمعى مى شود.[3]
يكى از مهم ترين مسائل در بحث مشاركت سياسى، توجيه افرادى است كه مشاركت نمى كنند. ولى بايد ديد كه موانع مشاركت اين افراد و راه هاى تقويت مشاركت عمومى كدام اند و چگونه مى توان توجه همه يا اكثريت افراد يك جامعه را به مشاركت در سرنوشت خودشان و مسائل جامعه جلب كرد.
برخى علل و عوامل مؤثر بر مشاركت مردم در امور سياسى و اجتماعى به شرح زير است:
1. عوامل فرهنگى
فرهنگ از مهم ترين متغيرهاى مشاركت سياسى و اجتماعى است. در جامعه ى داراى فرهنگ سياسى مشاركتى، مشاركت افراد گسترده تر است و در جامعه اى كه فاقد چنين فرهنگى است، مردم با پديده هاى سياسى و اجتماعى برخوردى انفعالى دارند.
در جامعه شناسى سياسى درباره ى عوامل مؤثر بر مشاركت، نظريه هاى گوناگونى وجود دارد. نظريه ى «ماكسوبر» است كه نقش فرهنگ را پررنگ تر از ساير عوامل مى داند در حالى كه نظريه ى «دترمينيستى ماركس» عامل اقتصادى را زيربناى روابط اجتماعى، از جمله مشاركت مى داند.[4] به نظر مى رسد فرهنگ هاى مختلف انگيزه ها و توقعات متفاوتى را در افراد جامعه به وجود مى آورند. ممكن است در فرهنگ هايى كه عامل اقتصادى قوى وجود دارد و پيشرفت اقتصادى آرمان افراد آن جامعه است، مردم براى گسترش يا تداوم فعاليت هاى اقتصادى راه هاى سياسى را طى كنند.
در فرهنگ هايى نيز ممكن است انسان ها به خاطر احساس نياز به عوامل معنوى در سياست مشاركت كنند; بنابراين با زمينه سازى هاى فرهنگى مناسب در جوامع مى توان افراد را به مشاركت در امور سياسى ترغيب كرد.
به طور عمومى مى توان گفت كه يكى از دلايل شركت افراد در امور سياسى و اجتماعى پيوستن به جمعيتى است كه به گونه اى آرزوها، ارزش ها و نارضايتى هاى آنان را منعكس مى كند و اساساً انسان موجودى اجتماعى است و اجتماعى بودن او تنها براى برآوردن نيازها نيست، بلكه بهره مندى انسان از قوه ى تفكر، اين حيات اجتماعى را به طور فطرى در او پديد مى آورد كه يافته هاى فكرى و مكنونات خويش را با ديگران در ميان بگذارد.[5] هر قدر شهروندان به تعلقات مشترك ميان خود آگاهى بيشترى داشته باشند، بهتر مى توانند تصميم هاى سياسى را كه به مصالح عام نزديك تر است، تشخيص دهند. البته اين در صورتى است كه امكان واقعى انتخاب و مشاركت را در اختيار داشته باشند.
در متون اسلامى نيز به تعلقات دينى و اجتماعى انسان در مشاركت بسيار توجه شده است. شهيد صدر منشأ مشاركت سياسى و اجتماعى را محتواى درونى انسان ها مى داند. محتواى درونى انسان ها انديشه و اراده ى او را تشكيل مى دهد و اساس جنبش ها را پديد مى آورد; به عبارت ديگر، محتواى درونى انسان ها، زيربنا، و مجموعه ى پيوندهاى اجتماعى و ساختار زندگى بشر، روبناى زندگى اجتماعى محسوب مى شود. پيوند محتواى درونى انسان ها با وضعيت اجتماعى، بيانگر نوعى رابطه ى علّى است كه آيه ى شريفه ى (إِنَّ اللّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْم حَتّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ)[6] بر آن دلالت مى كند. اين آيه به صراحت اعلام مى كند كه تغيير سرنوشت اجتماعى انسان ها به تغيير اراده ى فردى آنها بستگى دارد[7]و نقش آگاهى هاى عمومى را در گسترش مشاركت سياسى نمى توان ناديده گرفت.
درجه ى آگاهى سياسى و اجتماعى شهروندان، با ميزان و كيفيت جريان اطلاعات، سهولت دسترسى به آن و اعتماد عمومى به منابع تغذيه ى اطلاعاتى، رابطه اى مستقيم دارد. معمولا گرايش هاى حزبى، صنفى، گروهى، اجتماعى و سياسى مردم و واكنش آنان در برابر عمل كرد حكومت در عرصه هاى سياسى، اجتماعى، اقتصادى به پيش زمينه هاى آگاهى بستگى دارد.
2. هويت سازى
عقايد و هويت سياسى يك شخص، تأثير تعيين كننده اى بر عمل سياسى او مى گذارد. در سياست و مشاركت سياسى و اجتماعى، بر خلاف علوم طبيعى، بين نظر علمى و عقايد، يعنى بين معرفت سياسى و عقيده ى سياسى فاصله اى نيست و نمى توان تأثير عقايد و هويت يك شخص بر عمل سياسى اش را انكار كرد. بيشتر مردم و فعالان سياسى، عقايد و هويت سياسى خود را در دوره ى جوانى كسب مى كنند، اگرچه در آينده ممكن است تحت تأثير شرايطى تغيير عقيده دهند. عواملى مثل جامعه پذيرى و تأثيرپذيرى كودك و نوجوان از انديشه ى حاكم در محيط تولد، احترام اجتماعى به يك عقيده، سازگارى عقيده اى و ميزان سازگارى با عقايد و تجربه ى شخصى، در شكل گيرى هويت سياسى شخص در دوره ى رشد شخصيتى مؤثر هستند.[8]
3. سنت و آداب و رسوم
سنت، حلقه ى اتصال گذشته و حال و آينده است. اگر سنت و آداب و رسوم يك جامعه، مثبت و مشاركت جو باشد، با بازتوليد آن، نسل جديد به آسانى در فعاليت هاى سياسى جامعه مشاركت مى كند; در غير اين صورت، تغيير سنت به سنت هاى مشاركت جو، به زمان و هزينه ى بسيارى نياز دارد. هر جامعه اى داراى سنن و آدابى است كه بعضى از آنها براى استفاده از امور جديد بايد تغيير پيدا كنند و بعضى از سنت هاى عقلانى و منطقى بايد حفظ شوند. شهيد مطهرى در اين باره مى گويد:
انسان نبايد اسير عرف ها شود; آدم بايد تابع منطق باشد; البته مثل امروزى ها نبايد بى جهت سنت شكن بود و گفت من با هرچه سنت است مخالفم.[9]
4. فقرزدايى و عدالت اجتماعى
اگر شرايط اقتصادى به گونه اى باشد كه انسان بتواند وسيله ى اوليه ى معاش را فراهم كند، فرصت بيشترى براى پرورش استعدادهاى لطيف مشاركت سياسى و اجتماعى فراهم مى شود.[10]
5. گروه هاى نفوذ
يكى از بهترين راه هاى بسيج مردم براى مشاركت سياسى و اجتماعى، بهره گيرى از گروه هاى كوچك و منسجم است. اين گروه ها توانايى بسيج سريع افراد را دارند. تمام نظريه هاى سياسى، نقش گروه هاى واسط در ايجاد وحدت ملى را بارز دانسته اند; چون بيشتر افراد توانايى همسان كردن هويت خود با گروه هاى بزرگ واسط ميان احزاب و گروه هاى انتزاعى، مانند ملت را ندارند و گروه هاى واسط، اين فراگرد و همسان سازى را تسهيل مى كنند.
6. رسانه ها
به يقين در كشورى كه مردم مى توانند آزادانه در تصميم گيرى هاى اجتماعى شركت كنند، بايد انگيزه ى لازم براى مشاركت را در آنان فراهم ساخت. رسانه ها در اين امر نقش مهمى دارند; مثلا با تقويت ملى گرايى مثبت مى توانند انگيزه ى مشاركت را بالا ببرند.[11]
7. عوامل شخصيتى
افراد به دلايل مختلف، از جمله تجربيات شخصى، يا سرخوردگى و يا محصور و ممنوع بودن، در امور سياسى و اجتماعى مشاركت نمى كنند.[12]
8. تحصيلات
تحصيلات تأثير دو سويه اى بر مشاركت افراد دارد. افراد با تحصيلات بالا ممكن است به خاطر آگاهى هايى كه دارند در انتخابات شركت و يا از آن اجتناب كنند.[13]
9. دين و مذهب
مذهب به نوبه ى خود عاملى مهم و شايد مهم ترين عامل در مشاركت عمومى باشد. اديان و مذاهب مشاركت جو، مثل تشيع، افراد را به مشاركت در امور سياسى و اجتماعى دعوت مى كنند.


[1]. نهج البلاغه، نامه ى 62، (من نام لم يُنم عنه).
[2]. سعيد كريمى، رسانه ها و راههاى تقويت مشاركت در صحنه هاى سياسى و اجتماعى، (انتشارات صدا و سيما)، ص30.
[3]. ر. ك: محمود تقى زاده، «جزوه ى كلاسى»، (مؤسسه ى امام خمينى(رحمه الله) 1381).
[4]. ر.ك: حسين بشيريه، جامعه شناسى سياسى، (نقش نيروهاى اجتماعى در زندگى سياسى)، (نشر نى)، بخش اول.
[5]. سعيد كريمى، همان، ص62.
[6]. سوره ى رعد، آيه ى 11.
[7]. سعيد كريمى، همان.
[8]. داود فيرحى، «مفهوم مشاركت سياسى»، فصلنامه علوم سياسى، (مؤسسه ى باقرالعلوم(عليه السلام))، ش اول، ص57 ـ 60.
[9]. مرتضى مطهرى، گفتارهاى معنوى، (قم: صدرا)، ص56.
[10]. پرويز صانعى، جامعه شناسى ارزشها، (تهران: گنج دانش، 1377)، ص 214.
[11]. همان.
[12]. محمود تقى زاده، همان.
[13]. همان.

Share/Save/Bookmark
نظرات بینندگان (0 نظر تاکنون ثبت شده است )
ارسال نظر
آيا نظارت خبرگان بر رهبرى يك نظارت واقعى است يا صورى و تشريفاتى؟
چه نهادى بر مجلس خبرگان نظارت مى كند كه به وظايف خود عمل نمايد و دچار انحراف نشود؟
چه عواملى بر ميزان مشاركت سياسى و اجتماعى مردم مؤثر است؟
آيا الزامات فقهى نسبت به مشاركت سياسى مردم با حق رأى شهروندان سازگار است؟
نسبت دين و دنيا از ديدگاه اسلام چيست؟ آيا هر يك از دين يا دنيا مى توانند مستقل از ديگرى به هدفشان برسند؟
چگونه دين كه امرى ثابت است، مى تواند پاسخگوى نيازمندى ها و واقعيت هاى متغيّر اجتماعى باشد؟
شئون و وظايف پيامبر و امام معصوم و موارد تمايز اين وظايف چيست؟
آيا نبوغ عقلانى بشر مى تواند او را از هدايت وحيانى بى نياز كند؟
شاه نعمت الله ولى، رئيس و مؤسس فرقه ى نعمت اللهيه، چه مذهبى داشت؟
فرقه ى نعمت اللهيه گناباديه چگونه به وجود آمده است و عقايد آن چيست؟
عوامل و موانع نشاط در خانواده از ديدگاه تربيت اسلامى چيست؟
آيا انتساب مسجد مقدس جمكران به امام زمان(عج) از مبانى تاريخى متقنى برخوردار است؟
آيا مسجد مقدس جمكران آثار و بركاتى در طول تاريخ داشته كه نشانه ى توجه حضرت امام عصر(عج) به آن باشد؟
دخالت هاى استعمارى انگليس در ايران قبل از پيروزى انقلاب اسلامى چگونه بوده است؟
آيا دخالت هاى انگليس در ايران پس از پيروزى انقلاب اسلامى استعمارى بوده است؟
مهم ترين وظيفه ى جوانان و نوجوانان در عصر حاضر از ديدگاه قرآن و روايات چيست؟
سخن سردبير حكومت در اسلام جايگاه ارزشمند و والايى دارد و بى ترديد تأثير بسزايى بر جامعه و افراد آن خواهد داشت. ساختار و اهداف حكومت ها با فرهنگ جوامع متناسب است; بنابراين ساختار و اهداف حكومت اسلامى متناسب با تعاليم اسلام است. پس از انقلاب و تشكيل حكومت اسلامى در ايران، نهادهايى هماهنگ با آن شكل گرفت. يكى از اين نهادها مجلس خبرگان رهبرى است. اهميت فوق العاده ى اين مجلس در اين است كه مطابق قانون اساسى وظيفه ى تعيين و عزل رهبرى و نظارت بر عملكرد او را بر عهده دارد. همواره بحث هاى متفاوتى درباره ى اين نهاد مطرح است. از جمله اين كه آيا نظارت خبرگان در حقيقت نظارتى صورى و استطلاعى است يا نظارتى واقعى و استصوابى; و چه مكانيزمى براى تضمين عملكرد درست خبرگان در نظر گرفته شده است؟ در بخش حقوق به اين پرسش ها پاسخ داده مى شود. در بخش سياست به عناصر مؤثر بر مشاركت سياسى مردم از جمله، فرهنگ هويت و آداب ورسوم و نيز سازگارى الزامات فقهى مربوط به مشاركت سياسى با حق رأى شهروندان پرداخته و ثابت شده است كه الزامات فقهى، چه بر اساس رويكرد حق رأى و چه بر اساس نظريه ى كاركردى رأى، تعارضى با حق رأى شهروندان ندارد. مسئله ى توجه دين به امور دنيوى و چگونگى پاسخ گويى آموزه هاى دينى به نيازهاى متغير، در بخش دين پژوهى مطرح گرديده و گفته شده است كه اسلام به دليل اشتمال بر يك سلسله مكانيزم هاى خاص، هم چون احكام ثانويه و اجتهاد، توان پاسخ گويى به نيازهاى متغير انسان را دارد. در بخش كلام به وظايف مشترك و متمايز پيامبر(صلى الله عليه وآله) و امام(عليه السلام) اشاره شده و هم چنين ثابت شده است كه عقل به جهات مختلفى (مانند: گرفتارى اش به هوا و هوس و ناتوانى اش در تشخيص جزئيات و محدوديت هايش از جهت درك امور غيبى، مانند تأثير اعمال در آخرت)، مستقلا توانايى تشخيص راه سعادت را ندارد. عقايد شاه نعمت الله ولى و چگونگى پيدايش فرقه ى نعمت اللهيه ى گناباديه و عقايد آنها در بخش اديان و مذاهب بررسى شده است. در بخش امامت و مهدويت، سازگارى مهدويت با برخى معانى دموكراسى تبيين گرديده است. در بخش قرآن و تفسير از منظر آموزه هاى دينى به ويژگى هاى جوان (مانند: پرهيزگارى، ايمان، عدالت طلبى، تلاشگرى، شجاعت، عفت و پاكدامنى) و نيز وظايف جوانان در عصر حاضر (مانند: تحصيل علم و دانش، كار و كوشش، اهتمام به ازدواج و دورى از هواى نفس و شهوت) اشاره شده است. در قسمت مشاوره و تربيت به عوامل نشاط در خانواده از ديدگاه اسلام (مانند كار، تفريح، احترام، تبادل عاطفى و آراستگى) و موانع آن پرداخته شده است. تاريخچه ى بناى مسجد مقدس جمكران و آثار و بركات آن در طول تاريخ در بخش تاريخ اسلام ذكر شده است. و بخش تاريخ معاصر به دخالت هاى استعمارگرانه ى انگليس در ايران قبل از پيروزى انقلاب اسلامى و پس از آن پرداخته است; از جمله در انحصار گرفتن معادن نفت ايران قبل از انقلاب و حمايت نظامى از صدام در جنگ عليه ايران بعد از انقلاب است. شايان ذكر است كه برخى از مطالب اين شماره توسط حضرت آيت الله معرفت ـ حفظه الله ـ نظارت و ارزيابى شده است و از راهنمايى هاى ايشان بهره مند گشته ايم.
 
امیرالمؤمنین علی سلام الله عليه :

«فاقَةُ الكَريمِ أحسَنُ مِن غَناءِ اللَّئيمِ؛»

«تنگدستىِ انسان بزرگوار نيكوتر از توانگرىِ فرد خسيس و فرومايه.»

غرر الحكم، ۶۵۸۶

طراحي سايت را چگونه ارزيابي مي كنيد؟

  • در نوع خودش بي نظيره
  • خيلي جالبه
  • قابل قبوله
  • چنگي به دل نميزنه
Ajax Loader
تمام حقوق مادی و معنوی این پایگاه متعلق به مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات است. استفاده از مطالب این پایگاه باذکر منبع بلامانع است.
قم - خیابان معلم - کوچه 12جنب جامعه مدرسین -حوزه علمیه قم تلفن : 37737217-025 نمابر : 37737213-025 کدپستی : - 4466 37185