تعداد بازدیدها:1780
Share/Save/Bookmark
نظريه ى ماركس درباره ى انتظار بشر از دين چيست و چه اشكالاتى بر آن وارد است؟
صباح 7-8 > نویسنده : عبدالحسين خسرو پناه کد: 189

كارل ماركس از جمله جامعه شناسانى است كه در باب منشأ نياز انسان به آموزه ها و باورهاى دينى به صورت جسته و گريخته سخن گفته است. نظريه ى تكامل اجتماعى و تفسير جامعه شناسى وى از دين، از يك سو بر ديالكتيك هگل و فلسفه ى تاريخ و منطق دو قطبى (تز و آنتى تز) استوار بود و، از سوى ديگر، از نظريات داروين و لامارك و هم چنين شرايط اقتصادى و اجتماعى قرن 19 انگلستان تأثير پذيرفته بود. مهم ترين بيانيه ى كمونيسم وى متضمن تضاد اجتماعىِ ناشى از نبرد طبقاتى بود، تضاد دايمى و رو در روى ميان افراد آزاد و بردگان، نجبا و اعيان، اربابان و رعايا، استادكاران و شاگردان، ستمگران و ستمديدگان كه در تاريخ اجتماعى بشر ثبت گرديده است.[1]
از نظر ماركس، جامعه از دو بخش «زيرساخت» و «روساخت» تشكيل شده است. نيروهاى توليدى، كه شالوده ى اصلى اقتصاد جامعه را تشكيل مى دهند، زيرساخت اند و روابط توليدى، شامل امورى چون: ارزش ها، ايدئولوژى، هنر و فلسفه، روساخت هستند و تحت تأثير مستقيم زيرساخت قرار دارند.[2] از نظر ماركس، تحول تاريخى جامعه ى بشرى، بر اساس شيوه ى نظام هاى توليدى است كه به سه مرحله ى گذار منشعب مى شود: دوران اشتراكى نخستين، دوران طبقاتى و دوران اشتراكى نهايى.[3]
ريمون آرون دراين باره مى گويد:
به طور كلى توسعه ى زندگى اجتماعى، سياسى و فكرى، زيرِ سلطه ى شيوه ى توليد زندگى مادى قرار دارد. آگاهى آدميان تعيين كننده ى هستى آن ها نيست، بلكه هستى اجتماعى آنان است كه آگاهى شان را تعيين مى كند.[4]
از نظر ماركس، دين اساساً محصول يك جامعه ى طبقاتى است و طبقه ى حاكم آن را اختراع كرده است;[5] بنابراين، دين، ريشه در مسائل اجتماعى و اقتصادى و در واقع، ريشه در ازخودبيگانگى انسان دارد; زيرا در جامعه ى طبقاتى، انسان ها از خود بيگانه اند. البته گاهى ماركس دين را ساخته ى دست قدرتمندان در راستاى چپاول محرومان معرفى مى كند و گاه آن را نوعى رفتار دفاعى مى داند كه محرومان براى توجيه و تحمّل وضع و شرايط موجود و به اميد بهشت موعود به آن رومى آورند. از نظر او، دين ترياك و افيون ملت هاست و البته گاهى دين را محصول جهل و نادانى انسان در برابر طبيعت مى داند;[6] نتيجه آن كه، اين انسان است كه دين را مى سازد، تا وضع نامطلوب موجود را غيرواقع بينانه، توجيه كند، يا در مسير چپاول محرومان از آن مزد بگيرد و يا جهل و نادانى را موقتاً برطرف سازد; يعنى تمام كاركردهاى دين، منفى و مضر است. انگلس در تعريف دين مى نويسد:
دين چيزى نيست جز بازتاب تخيّلى نيروهاى خارجى حاكم بر زندگى روزانه در ذهن انسان ها، كه طى آن، نيروهاى زمينى صورت نيروهاى فراطبيعى را به خود مى گيرند.[7]
بدين ترتيب، ماركس در مقام بيان ثمرات نقد دين مى گويد:
نقد دين، انسان را از توهم درمى آورد و وادارش مى سازد تا مانند انسانِ توهّم زدوده و سرعقل آمده بينديشد و عمل كند و واقعيت زندگى اش را شكل بخشد و برمدار ذات خويش و يا در واقع دور خورشيد انسان چرخ بزند.[8]
به عقيده ى او دين گرايش سرشت بشرى نيست، بلكه محصول مقتضيات خاص اجتماعى است.[9] بدين ترتيب، ماركس هيچ گونه نياز واقعى براى بشر نسبت به دين قايل نمى شود و هر گونه انتظار صحيح را نفى مى كند; زيرا واقعيتى براى آن قايل نيست و بدين سبب، تنها كاركردهاى منفى براى آن برمى شمارد.
نقد و بررسى ديدگاه ماركس
نظريه ى دين پژوهى ماركس را از زواياى مختلفى مى توان نقد و بررسى كرد، كه به چند نكته ى ذيل بسنده مى كنيم:
1. نه تنها دليلى وجود ندارد كه اقتصاد را منشأ منحصربه فرد تحولات فكرى و اجتماعى بدانيم، بلكه لااقل مى توان گفت، پاره اى از معارف بشرى، بدون استناد به چرخ توليد و با استمداد از فرايند تفكر و ربط گزاره هاى نظرى به بديهيات، تحصيل مى شوند و هم چنين در مواردى، با تحولات اقتصادى و توليدى، هيچ گونه تغيير معرفتى در اين دامنه پديد نمى آيد.
2. ماركس هرگز دين را به طور كامل مطالعه نكرده و برداشت او از دين برگرفته از متون اصيل دينى و پيام و رسالت و اهداف دين نبوده است. او تنها با مطالعه ى آثار پاره اى از متألهان و حكيمان قرن نوزدهم، به شناختى اجمالى از دين دست يافته است. به گفته ى گيدنز:
ماركس، هرگز مذهب را به تفصيل مطالعه نكرده است. انديشه هاى او اكثراً از نوشته هاى تعدادى از مؤلفان علوم الهى و فلسفى اوايل قرن نوزدهم سرچشمه مى گيرد.[10]
بنابراين، ديدگاه وى در مسائل مختلف دين پژوهى، از جمله مسئله ى انتظارات بشر از دين، صحيح نمى باشد.
3. نقد ديگر بر ماركس اين است كه وى دو موضوع دين و دين داران را با هم خلط كرده است; حال آن كه با ارزيابى رفتار دين داران نمى توان به نفى يا اثبات دين منتهى شد. افزون بر اين، وى از جنبه ها و ويژگى هاى مثبت دين داران نيز غفلت نموده و در واقع از نظر سياسى و مقاصد ايدئولوژيكى به دين نگريسته[11] و حكم يك منطقه و عصر خاص را بر ساير زمان ها و مكان ها سرايت داده است.
زتيلين در اين باره مى گويد:
ماركس و انگلس، همانند تكامل گرايان عصر خويش، با گزينش نمونه هايى متعلق به زمان ها و مكان هاى متفاوت، مراحل تكامل خودشان را مى سازند.[12]
به عبارت ديگر، نمى توان از تحقق پاره اى از جريانات در غرب، يك حكم كلى را استنباط و آن را به تمام ممالك ديگر سرايت داد.
4. نظام اعتقادى و ارزشى اديان آسمانى حاوى مضامين ظلم ستيزانه و انقلابى بسيارى است و شواهد تاريخى فراوانى نيز از مخالفت اديان آسمانى با ظلم و ظالم حكايت مى كنند; هم چنين اكثر پيروان اديان حق، محرومان و مستضعفان بودند كه همواره با ستمگران و استثمارگران در ستيز به سر مى بردند و علت اصلى مخالفت كافران و مشركان با اديان آسمانى حفظ موقعيت برتر اقتصادى و سياسى و اجتماعى خود بوده است; بنابراين، احتمال اختراع دين از سوى استثمارگران براى حفظ منابع قدرت و نيز از طرف مستمندان و ضعفا براى توجيه وضع موجود، نفى مى گردد. بى شك در طول تاريخ، ستمگرانى به منظور خاموش ساختن فرياد پابرهنگان به تحريف پاره اى از حقايق دينى پرداخته و مقام و منزلت خويش را الهى و آسمانى جلوه داده اند و تاريخ دينى مسيحيت حاكى از اين مطلب است; ولى اين واقعيت تاريخى نبايد مانع شناخت اديان حقيقى گردد.
5. چه بسا افرادى، بدون اين كه در شرايط سخت اقتصادى قرار گيرند، يا در پى دفاع از فعاليت هاى اقتصادى باشند و يا اين كه گرفتار جهلى باشند، در راه سلامت و استحكام عقايد دينى مى كوشند و براى آن جان فشانى مى كنند; بنابراين، هميشه انديشه و ايدئولوژى زاييده ى عقايد اقتصادى نيست.
نتيجه ى سخن آن كه، با نقد ديدگاه ماركس در باب دين، نگرش منفى او در مسئله ى انتظار بشر از دين نيز نفى مى گردد.


[1]. غلامحسين توسلى، نظريه هاى جامعه شناسى، (تهران: انتشارات سمت، 1369)، ص 104.
[2]. ريمون آرون، مراحل اساسى انديشه در جامعه شناسى، ترجمه ى باقر پرهام، ص 164.
[3]. حسين تنهايى، در آمدى بر مكاتب و نظريه هاى جامعه شناسى، (گناباد: نشر مرنديز، چاپ دوم، 1374)، ص 248.
[4]. مراحل اساسى انديشه در جامعه شناسى، ص 163.
[5]. هميلتون ملكم، جامعه شناسى دين، محسن ثلاثى، (مؤسسه ى فرهنگى انتشارات تبيان)، ص 139.
[6]. ر.ك: سيد محمد باقر صدر، اقتصادنا، (بيروت: دار التعارف للمطبوعات)، ص 113.
[7]. جامعه شناسى دينى، ص 143.
[8]. همان، ص 143.
[9]. همان، ص 145.
[10]. منوچهر صبورى، مبانى جامعه شناسى، (تهران: نشر نى، چاپ اول)، ص 491.
[11]. جامعه شناسى دينى، ص 148.
[12]. ام ايرونگ زتيلين، آينده ى بنيانگذاران جامعه شناسى، ترجمه ى غلامعباس توسلى، (تهران: نشر قومس، چاپ اول، 1373)، ص 18.

Share/Save/Bookmark
نظرات بینندگان (0 نظر تاکنون ثبت شده است )
ارسال نظر
ارزش چيست و آيا ارزش دينى چيزى خارج از معناى مطلق ارزش است؟
چگونه مى توانيم از عناصر رسانه‌اىنظير:كتب،مجلّات،مجموعه‌ى مطبوعات،صداوسيما، ويدئووماهواره‌ واينترنت،خوب استفاده كنيم واگرخطرسازندچه‌طورجوانان وفرزندانمان راازخطرآن‌ها نجات دهيم؟
نظر اسلام درباره ى روابط دختر و پسر (صحبت كردن، دوستى هاى خيابانى، رابطه ى تلفنى) چيست؟
براي متعادل نمودن روابط دوستانه‌ي افراطي بين جوانان(همجنسان) چه بايد كرد؟
براى جلوگيرى از روابط نامشروع چه راه حلّى پيشنهاد مى شود؟
سابقه ى تاريخى و عوامل پيدايش سكولاريسم چيست؟
مبانى و اركان سكولاريسم چيست و آيا اسلام با سكولاريسم سازگار است؟
عناصر ارزش هاى دينى كدام اند، چگونه مى توان به آن شناخت پيدا كرد و چه امورى اين ارزش ها را درديد ما تبديل به ضد ارزش مى كند و يا به عكس، و در اين زمينه چه خطراتى ما را تهديد مى كند؟
وظيفه ى مسئولان در قبال ارزش هاى جامعه ى اسلامى چيست؟
روابط نامشروع چه تأثيرى در روحيه و ايمان و اعتقادات جوانان دارد؟
سكولاريسم به چه معناست و با سكولاريزاسيون چه تفاوتى دارد؟
چرا حقوق سكولار پذيرفتنى نيست؟
حقيقت اعجاز چيست؟
قرآن داراى چه اعجازى است كه دشمنان سعى در مشابه سازى آن دارند؟
تحدى يعنى چه؟ آيا تحدى قبل از قرآن در ميان عرب معمول بوده است؟
مراحل و اقسام تحدى را در قرآن بررسى نماييد.
علل غيبت امام زمان(عج)چيست؟
انتظار در تكامل جامعه ى اسلامى چه نقشى دارد؟
اين كه مى گويند « دوران ظهور حضرت ولى عصر (عج) زمان تكامل جامعه ى بشرى است» يعنى چه؟
آيا آيين زرتشت جزو اديان الهى است؟
اصول اعتقادى و عملى زرتشت چيست؟
چه انحرافاتى در آيين زرتشت پديد آمده است؟
چرا ائمه ى ديگر همانند امام على(عليه السلام) و امام حسين(عليه السلام)با حكام زمان خويش برخورد نظامى نكردند؟
علت صلح و سازش امام حسن(عليه السلام) با معاويه چه بود؟ آيا جنگ على(عليه السلام) با معاويه، با صلح امام حسن(عليه السلام)سازگار است؟
آيا امام سجاد(عليه السلام) در قيام هاى زمان خود شركت داشته است؟ اگر جواب منفى است چرا؟
چرا امام رضا(عليه السلام) ولايت عهدى را پذيرفت؟
آيا بين مشروعيت سياسى و مشروعيت فقهى تمايز وجود دارد؟ و به تعبيرى آيا فقه مى تواند متكفل بيان مشروعيت سياسى باشد؟
جايگاه نظريه ى نصب فقيهان در اقوال فقها چگونه است، مفهوم اين نظريه چيست و آيا دليلى بر آن وجود دارد؟
آيا مسئله ى بيعت با امامان(عليهم السلام) مخالف نظريه ى الهى بودن مشروعيت نيست؟
مبانى مشروعيت در نظام هاى سياسى اسلام و غير اسلامى چيست؟
مراد از نظارت استصوابى چيست و چرا نظارت شوراى نگهبان استصوابى است؟
آيا نظارت استصوابى در كشورهاى ديگر مشابه دارد؟
نظريه ى ماركس درباره ى انتظار بشر از دين چيست و چه اشكالاتى بر آن وارد است؟
آيا نظارت استصوابى با اصل حاكميت مردم منافات ندارد؟
مجله ى صباح با دربرگيرى محورهاى تازه اى، گام ديگرى را در راستاى پاسخ به پرسش هاى دينى برمى دارد و اميد دارد با توجه و استقبال خوانندگان عزيز، روز به روز بر غناى خويش بيفزايد. در اين شماره، موضوعات متنوعى مورد بررسى قرار گرفته كه به شرح ذيل است: 1. نقد انديشه: در اين قسمت ديدگاه ماركس در باب انتظارات بشر از دين مورد بررسى و ارزيابى قرار گرفته و كاستى هاى آن آشكار شده است. 2. مشاوره و تربيت: در اين قسمت در زمينه ى ارزش هاى دينى و جوانان و اهميت ارزش هاى دينى و لزوم توجه والدين و مسؤولان به چگونگى استفاده از ابزارهاى اطلاع رسانى تأكيد مى شود; هم چنين پرسش و پاسخ هايى در زمينه ى ديدگاه اسلام درباره ى روابط دختر و پسر، چگونگى متعادل نمودن روابط جوانان، تأثير روابط نامشروع در روحيه و ايمان جوانان و راه حل جلوگيرى از روابط نامشروع ارائه شده است. 3. دين پژوهى: در اين قسمت به نقد و بررسى سكولاريسم ـ به معناى كنار گذاشتن دين از حوزه ى عمومى و زندگى اجتماعى ـ و نيز ديدگاه اسلام درباره ى سكولاريسم، معناى سكولاريسم و تفاوت آن با سكولاريزاسيون، تاريخچه و عوامل پيدايش آن، مبانى و اركان سكولاريسم و دليل مردود شمردن حقوق سكولار پرداخته مى شود. 4. قرآن و تفسير: در اين قسمت به پرسش هايى در زمينه ى چيستى اعجاز، ابعاد اعجاز قرآن، چيستى تحدى و تاريخچه ى آن و مراحل و اقسام تحدّى قرآن و نيز بر بى همتايى و موفقيت قرآن در تحدّى اشاره شده است. 5. كلام: در قسمت كلام نيز موضوع مهدويت با ارائه ى پرسش هايى در زمينه ى علل غيبت امام زمان(عج)، نقش انتظار در تكامل جامعه ى اسلامى و ابعاد تكاملى جامعه ى بشرى در دوران حاكميت امام زمان(عج) مورد بررسى قرار گرفته و بر نقش سازنده ى مهدويت در جامعه تأكيد گرديده است. 6. اديان: با توجه به ضرورت آشنايى با اديان ـ خصوصاً در جهانى كه به واسطه ى گسترش ارتباطات، انسان ها را به يكديگر نزديك تر مى كند ـ در اين بخش به معرفى دين زرتشت پرداخته شده و به پرسش هايى هم چون الهى بودن زرتشت، اصول اعتقادى و عملى آن و انحرافات پديد آمده در زرتشت پاسخ داده شده است. 7. تاريخ: با توجه به اسوه بودن معصومين: براى مسلمانان، ضرورت ترسيم سيره ى آنها در زندگى اجتماعى، خصوصاً در جهان معاصر موجب گرديد تا در اين قسمت به پاسخ پرسش هايى در اين باره پرداخته شود. پرسش هايى مانند: چرا ائمه ى ديگر مانند على(عليه السلام) و امام حسين(عليه السلام)قاطع برخورد نكردند؟ چرا امام حسن(عليه السلام) صلح كرد؟ آيا جنگ على(عليه السلام) با معاويه با صلح امام حسن(عليه السلام)سازگار است؟ آيا امام سجاد در قيام هاى زمان خود شركت داشته اند؟ چرا امام رضا(عليه السلام) ولايت عهدى را پذيرفت؟ 8. سياست: در اين بخش مسأله ى مهمّ مشروعيت در قالب پرسش و پاسخ هايى هم چون: تفاوت مشروعيت فلسفى با مشروعيت جامعه شناختى، تفاوت مشروعيت سياسى با مشروعيت فقهى، جايگاه نظريه ى نصب فقيهان در اقوال فقها، سازگارى مسأله ى بيعت با امامان، نظريه ى الهى بودن مشروعيت و بررسى مشروعيت در نظام هاى سياسى اسلامى و غير اسلامى، مورد بررسى و تبيين قرار گرفته است. 9. حقوق: در اين قسمت، مسأله ى نظارت استصوابى (تاريخچه ى آن در دين، وجود آن در كشورهاى ديگر و سازگارى آن با اصل حاكميت مردم) مورد بررسى قرار گرفته است. 10. اينترنت: در اين قسمت پايگاه اطلاع رسانى فقه اسلامى معرفى گرديده است. مطالب و مقالات مجله كه در فرايند خود مورد ارزيابى كارشناسان، اعضاء هيات تحريريه و نظارت سردبير و مدير مسؤول قرار مى گيرد در اين شماره از نظارت و اشراف حضرت آيت الله معرفت نيز (در بخش هاى قرآن و تفسير، دين پژوهى، اديان و مذاهب و مشاوره و تربيت) و حضرت آيت الله مؤمن (در بخش هاى كلام و سياست) و حضرت حجت الاسلام والمسلمين يوسفى غروى (در بخش تاريخ) بهره مند گرديده است.      
 
امام علي علیه السلام:

تَمامُ العِلمِ العَمَلُ بِمُوجَبِهِ

كمال علم، عمل كردن به مقتضاى آن است.

غرر الحكم: ح ۴۴۸۲

طراحي سايت را چگونه ارزيابي مي كنيد؟

  • در نوع خودش بي نظيره
  • خيلي جالبه
  • قابل قبوله
  • چنگي به دل نميزنه
Ajax Loader
تمام حقوق مادی و معنوی این پایگاه متعلق به مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات است. استفاده از مطالب این پایگاه باذکر منبع بلامانع است.
قم - خیابان معلم - کوچه 12جنب جامعه مدرسین -حوزه علمیه قم تلفن : 37737217-025 نمابر : 37737213-025 کدپستی : - 4466 37185