تعداد بازدیدها:1462
Share/Save/Bookmark
سيد جمال الدين اسدآبادى در تحريم تنباكو چه نقشى داشت؟
صباح 17-18 > نویسنده : يدالله حاجى زاده کد: 165

- در زمان حكومت ناصرالدين شاه قاجار امتيازات زيادى به بيگانگان، خصوصاً به دو كشور انگليس و روسيه اعطا شد. يكى از اين امتيازات، امتياز «انحصار خريد و فروش تنباكو» بود. اين امتياز در سال 1358 هـ. ق به يك شركت انگليسى موسوم به «هيئت شاهنشاهى دخانيات در ايران» داده شد.
صاحب امتياز «تالبوف» و مدت امتياز پنجاه سال بود و مقرر شده بود كه شركت مزبور سالى 15000 ليره ى انگليسى به علاوه ى يك ربع منافع خالص به دولت ايران بپردازد.[1]
سيد جمال الدين اسدآبادى پس از آگاهى از اين امتياز با آن به مخالفت برخاست كه در ادامه به اقدامات ايشان اشاره مى شود.
الف) اقدامات سيد پيش از اخراج از ايران
1. پخش اعلاميه عليه امتياز تنباكو: سيد جمال كه به ماهيت اين امتياز پى برده بود، با اعلام مخالفت خود، مردم را عليه آن بسيج كرد و به قول مخبرالسلطنه، «اوراق در شهر منتشر كرد در دعوت به انقلاب».[2] در همان ايامى كه اين امتياز را به انگليسى ها داده بودند، شب نامه ها بر درهاى كاروان سراها و معابر عمومى و سفارت خانه ها چسبانده بودند به اين مضمون كه
اين كوچه هاى تنگ كه عموم مردم مسلمان حتى سگ ها و گوسفندها حق دارند، چگونه به خارجه بخشيده اند كه فردا اطفال مسلمان زير عرابه و كالسكه ى اجانب خرد خواهد شد. از آن بدتر تنباكو مال ايرانى، خريدار ايرانى، استعمال كننده ايرانى، به چه دليل خريد و فروش منحصر به اجانب شده است؟[3]
بى شك اين اعلاميه توسط سيد جمال و به كمك و همراهى مريدانش منتشر شده بود. حاج سياح در خاطراتش مى نويسد:
روزى به حضور آقا ميرزا ابوالحسن جلوه رفتم، ديدم خيلى پريشان حال است. در خلوت از من پرسيد: چرا سيد را به اين افتضاح بيرون كردند؟ گفتم: آن اعلاميه اى كه نوشته شده بود به او نسبت داده اند.[4]
2. نامه اى به شاه ايران: بعد از اعطاى امتياز تنباكو و قبل از تبعيد سيد به خارج از ايران «نامه ى سرگشاده اى بدون امضا به دست شاه مى رسد در آن نامه سوء تدبير شاه، ناتوانى وى در اداره ى كشور، تسليم كشور به بيگانگان و... نمايانده مى شود. در گزارش محرمانه اى كه سفارت انگليس به لندن مخابره مى كند، سيد جمال نويسنده ى نامه معرفى مى شود».[5]
3. سخنرانى براى آگاهى دادن به مردم و تحريك آنها: سيد جمال تا جايى كه مى توانست به بيدارى افكار خفتگان در ايران پرداخت.[6] وى در تهران و در حرم حضرت عبدالعظيم با ارتباط با عناصر روشن فكر و ناراضى، مردم را عليه وضع روز تحريك مى كرد. تبليغات علنى او سبب شد كه عده اى «براى حفظ جان سيد» از او بخواهند كه دست از تحريكات بردارد; اما او اين درخواست را شديداً رد كرد. سپس دستور دست گيرى سيد از طرف شاه داده شد. سيد به حرم حضرت عبدالعظيم پناه برد و بست نشست. وى در اين دوره ى توقف در تهران تكان شديدى به افكار عمومى داد.[7]
ب) اقدامات سيد بعد از اخراج از ايران
1. نامه اى به ميرازى شيرازى: اقدامات سيد جمال در راه مبارزه با استبداد و استعمار و امتيازات گوناگونى كه به استعمارگران داده مى شد، خصوصاً امتياز انحصارى توتون و تنباكو سبب شد كه شاه طبق دستور انگلستان دستور اخراج وى را صادر كرد و با وضعيت اسف بارى او را در فصل زمستان كشان كشان از حرم حضرت عبدالعظيم بيرون كشيدند و به خارج از ايران فرستادند. سيد جمال به بصره رفت و مدت شش ماه در بصره ماند. در اين زمان سيد على اكبر فال اسيرى، داماد مرحوم ميرزاى شيرازى، به جرم مخالفت علنى با انحصار دخانيات به بصره تبعيد شد. سيد جمال ملاقات با فال اسيرى را مغتنم شمرد و از طريق او نامه اى به آيت الله ميرازى شيرازى نوشت و توانست به واسطه ى او ميرزاى شيرازى را به صدور فتوى، عليه انحصار دخانيات وادار كند. هر چند ممكن است در صدور اين فتوا علل ديگرى هم وجود داشته باشد، بى شك يكى از علل عمده اى كه سبب صدور اين فتوا شد نامه ى پرمحتوا و روشنگرانه ى سيد جمال بود. محمد محيط طباطبائى در اين باره مى نويسد:
پيروزى ميرزا محمد حسن شيرازى و ميرزا حسن آشتيانى از خارج و داخل كشور در قضيه ى تنباكوى عصر ناصرى با نامه ها و اقدامات سيد جمال الدين آغاز شد و به ثمر رسيد.[8]
شهيد مطهرى(رحمه الله) دو امتياز برجسته براى سيد جمال الدين ذكر مى كند. اولين ويژگى را استفاده از نهاد مستقل روحانيت شيعه، براى مقابله با قدرت هاى استبدادى و استعمارى مى داند و مى نويسد:
از مضمون نامه ى سيد جمال به زعيم بزرگ شيعه مرحوم حاج ميرزا حسن شيرازى ـ اعلى الله مقامه ـ و نامه ى ديگرش، كه صورت بخش نامه دارد، به سران علماى معروف و برجسته ى شيعه، اين مدعا كاملا پيداست.[9]
در قسمتى از نامه ى سيد جمال خطاب به ميرزاى شيرازى آمده است:
... تنباكو و آنچه لازمه ى اين محصول است، از مراكز كشت زارها، خانه هاى نگهبانان و متصديان حمل و نقل و فروشنده ها، هر كجا واقع شده و هر جا ساخته شود به خارجى ها واگذار شده است... تو اى پيشواى دين اگر به كمك ملت برنخيزى و آنها را جمع نكنى و كشور را با قدرت از چنگ اين گناه كار، ناصرالدين شاه، بيرون نياورى، طولى نخواهد كشيد كه مملكت اسلامى زير اقتدار بيگانگان در مى آيد. آن وقت است كه هر چه مى خواهند مى كنند و هر حكمى دلشان خواست مى دهند.[10]
2. اقدامات او در لندن: دولت مردان ايران، چون نقش انكارناپذير سيد را در تحريك مجتهد بزرگ ميرزاى شيرازى مى دانستند و از اقدامات او در اين زمينه آگاه شده بودند «از خواب غفلت بيدار شدند و دريافتند عجب اشتباهى در تبعيد سيد به خارج از ايران مرتكب شده اند. لذا در صدد برگرداندن او به ايران برآمدند. باب مذاكرات سياسى با كشور عثمانى براى اعاده ى سيد جمال به ايران باز شد تا آن كه با اين درخواست موافقت شد. دستور تلگرافى به بصره صادر شد كه سيد را فوراً به ايران اعزام كنند.»[11] اما سيد جمال موفق شد به اروپا مسافرت كند. سيد از عراق به سوى لندن حركت و از آن جا با شدت بيشترى فضايح دربار ايران را بيان مى كند. سيد جمال در لندن، به نوشتن مقالات و سخنرانى و اوراق چاپى بر ضد ناصرالدين شاه مشغول شد. «او در يكى از مقالاتش تحت عنوان «حكومت وحشت» حتى سلامت عقل شاه را مورد ترديد قرار داد نيك نفسى يك مأمور ترك شريف و روشنفكر در «بصره» سيد را از خطر اعزام به تهران و كشته شدن به دست دژخيمان استبداد ايران نجات داد.[12] سيد جمال فساد شاه و درباريان را بيان مى كرد و اين نوشته ها به ايران مى رسيد; به همين علت از ورود آثار سيد به ايران جلوگيرى به عمل آمد. «تلاش پى گير سيد عليه استعمار به ثمر مى رسد و بالاخره ميرزاى شيرازى حكم تحريم تنباكو را صارد مى كند.»[13] آيت الله ميرزاى شيرازى اين گونه فتوا داد:
اليوم استعمال توتون و تنباكو به اىّ نحو كان در حكم محاربه با امام زمان(عج) است.[14]
عاقبت شاه مجبور شد در چهارم جمادى الثانى 1309 برابر با 5 دى ماه سال 1271 امتياز را لغو كند و معادل 500000 ليره ى انگليسى از بابت خسارت به كمپانى انگليسى بپردازد و براى پرداختن اين مبلغ دولت مجبور گرديد كه از بانك شاهنشاهى در 28 رمضان 1309 هـ. ق مبلغ مزبور را قرض نمايد و اين اوّل قرضى بود كه دولت ايران از خارجه مى نمود.[15]
با تلاش هاى مجدانه و همه جانبه ى سيد جمال، دولت ايران مجبور شد يكى از ننگين ترين امتيازاتى كه به كشورهاى بيگانه داده بود را لغو كند. و نام سيد جمال الدين اسدآبادى را به عنوان يكى از مخالفين سرسخت اين امتياز در تاريخ اين مرز و بوم جاودانه سازد.


[1]. محمد على جمال زاده، گنج شايگان، بى جا، انتشارات كاوه، 1335، ص 117.
[2]. مخبرالسلطنه هدايت، خاطرات و خطرات، (تهران: نشر زوار، چ دهم، 1363ش)، ص 85.
[3]. صدر واثقى، سيد جمال الدين حسينى پايه گذار نهضت اسلامى، (بى جا، بى تا، بى نا)، ص 172.
[4]. مرتضى مدرسى، سيد جمال الدين و انديشه هاى او، (تهران، سپهر، چ ششم، 1360ش)، ص 116.
[5]. مهدى ملك زاده، تاريخ انقلاب مشروطيت ايران، (تهران: كتابخانه سقراط، بى تا)، ج 8، ص 122.
[6]. محمد محيط طباطبايى، نقش سيد جمال الدين اسدآبادى در بيدارى مشرق زمين، (قم: دفتر تبليغات اسلامى، چ اول، 1350ش)، ص 22.
[7]. همان، ص 25 ـ 26.
[8]. همان، ص 210.
[9]. مرتضى مطهرى، نهضت هاى اسلامى در صد ساله ى اخير، (تهران: انتشارات صدرا)، ص 17.
[10]. ناظم الاسلام كرمانى، تاريخ بيدارى ايرانيان، (نشر آگاه نوين، چ چهارم، 1362ش)، ص 90.
[11]. محمد رضا نجاتى، تحريم تنباكو، (تهران: مؤسسه ى انتشارات فراهانى)، ص 100.
[12]. ادوارد براون، انقلاب مشروطيت ايران، ترجمه ى مهرى قزوينى، (تهران: كوير، چ اول، 1376ش)، ص 29.
[13]. محمد باقر مقدم، سيد جمال الدين اسدآبادى، غريو بيدارى، (مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى، 1376ش)، ص 125.
[14]. محمد رضا نجاتى، همان.
[15]. محمد على جمال زاده، گنج شايگان، بى جا، كاوه، سال 1335، ص117.

Share/Save/Bookmark
نظرات بینندگان (0 نظر تاکنون ثبت شده است )
ارسال نظر
معرفى بخش هاى علمى سايت انديشه قم (1)
راه هاى اثبات جامعيت دين خاتم كدام اند؟
آيا فقط عمل مسلمانان مورد قبول است و فقط آنان به بهشت مى روند و اعمال يهوديان و مسيحيان مورد قبول نيست ؟
چرا دين كامل و جامعى كه ما آن را اسلام مى ناميم از همان اول بر انسان عرضه نشد؟ آيا انسان هاى اوليه حق به كمال رسيدن و سعادتمند شدن را نداشتند؟
مقصود از جامعيت دين چيست؟ نظريه هاى مطرح در اين باره كدام اند؟
خلود و جاودانگى برخى گنهكاران در جهنم چگونه با عدالت خداوند سازگارى دارد؟
مصلحت در فقه شيعه چه تفاوتى با مصالح مرسله ى در فقه عامّه دارد؟
آيا ولى فقيه مى تواند در احكام شرعى دخالت و آنها را به عنوان مصلحت نظام تعطيل كند؟
ساده ترين و متقن ترين دليل بر اثبات ولايت فقيه چيست؟
ولى فقيه چه وظايف و مسئوليت هايى دارد؟
خدمات علمى و فرهنگى خواجه نصيرالدين طوسى به تشيع چه بوده است؟
نقش فيض كاشانى در گسترش فرهنگ تشيع چه بود؟
انديشه ى سياسى سيد جمال الدين اسدآبادى چه بود؟
نقش سيد جمال در مبارزه با استبداد حاكم بر ايران چگونه بود؟
سيد جمال الدين اسدآبادى در تحريم تنباكو چه نقشى داشت؟
گرايش به مدل هاى بيگانه و نوگرايى منفى چه پيامدهايى دارد؟
براي ارايه مدل لباس هاي داخلي و ملي، چه مولفه ها و ويژگي هايي را بايد در نظر گرفت؟
آيا مى توان ادعا كرد كه تأثيرپذيرى قرآن از فرهنگ ها و دانش هاى زمان نزول و قبول برخى عرفيات و... از جمله نشانه هاى تجربه ى وحيانى و دينى است؟
آيا فيلسوفان در فلسفه سياسي خود، مدينه فاضله اي همانند مدينه فاضله عصر ظهور را ترسيم نموده اند؛ مدينه فاضله ظهور چه ويژگي هايي دارد.
اگر تشيع عبارت است از قبول ولايت، آيا مترادف با تصوف نيست؟
تصوف و عرفان چه رابطه اى با هم دارند و چرا بسيارى از بزرگان شيعه را صوفى نمى شمارند؟
سخن سردبير حيات اخروى يا معاد، از آموزه هاى مهم و از اصول دين اسلام به شمار مى رود. مسئله ى آخرت و فرجام شناسى در ساير اديان نيز وجود دارد و همواره مسائل آن مورد تحقيق و بررسى فلاسفه، متكلمان و ساير انديشمندان قرار گرفته است; از جمله مسئله ى خلود و جاودانگى و تبيين رابطه ى عمل و جزا به دلايل سازگارى خلود و جاودانگى برخى گنهكاران با عدالت خدا و مسئله ى جزاى نيك عمل غير مسلمانان در آخرت است كه در بخش كلام به آن ها پرداخته شده است. در بخش دين پژوهى نيز به موضوع جامعيت دين و راه هاى اثبات آن اشاره گرديده است. در بخش حقوق دو پرسش در زمينه ى مصلحت در تشيع مطرح شده كه در پاسخ پرسش اول به تفاوت مصلحت در فقه شيعه و مصالح مرسله و اين كه مصالح مرسله از منابع استنباط احكام شريعت است، ولى در فقه شيعه، مصلحت از منابع مستقل استنباط شرعى نيست و در پاسخ پرسش دوم به چگونگى دخالت ولى فقيه در احكام شرعى بر اساس مصلحت نظام اشاره شده است و در بخش سياست، وظايف و دلايل اثبات ولايت فقيه، با استفاده از قانون اساسى و دليل عقلى، ارائه گرديده است. در بخش تاريخ اسلام خدمات علمى و فرهنگى خواجه نصيرالدين طوسى و نقش فيض كاشانى در گسترش فرهنگ تشيع مانند تربيت شاگردان، تأليف و تحقيق، مبارزه با انحرافات و بدعت ها، رشد و پيشرفت در علوم تجربى و غير تجربى و تبليغ و برگزارى آيين هاى مذهبى در جامعه تبيين گرديده است. در بخش تاريخ معاصر نيز انديشه ى سياسى سيد جمال الدين اسدآبادى و نقش وى در مبارزه با استبداد حاكم بر ايران و تحريم تنباكو مورد بررسى قرار گرفته است. پيامدهاى گرايش به مدل هاى بيگانه و نوگرايى منفى و مؤلفه ها و ويژگى هاى مدل لباس هاى داخلى و ملى در بخش تربيت و مشاوره بيان شده است. در بخش قرآن، مسئله ى نسبت وحى با تجربه ى دينى و تأثيرپذيرى قرآن از فرهنگ زمانه و اثبات تفاوت هاى اساسى وحى و تجربه ى دينى (مثل اين كه وحى از جانب خدا نازل مى شود، ولى تجربه ى دينى از شخصيت تجربه گر آغاز مى گردد) مورد بررسى و نقد قرار گرفته است. تفاوت هاى مدينه ى فاضله ى عصر ظهور با مدينه ى فاضله ى فيلسوفانى همچون فارابى، از جمله اين كه در مدينه ى فاضله ى فيلسوفان، دغدغه ى اصلى تحقق سعادت بشر بوده، ولى در مدينه ى فاضله ى عصر ظهور، علاوه بر خوشبختى دنيوى، به سعادت اخروى هم توجه مى شود; در بخش مهدويت تبيين مى گردد. رابطه ى تشيع و تصوّف و نسبت عرفان و تصوف و عدم سنخيت ولايت مطرح در نزد صوفيه، با ولايت مورد اعتقاد شيعه و تباين تصوف و تشيع و... در بخش اديان و مذاهب مورد بررسى قرار گرفته است. در قسمت آخر، بخش هايى از سايت انديشه ى قم معرفى شده و ويژگى هاى مهم موضوعات اين پايگاه، مانند جامعيت و گستردگى مباحث هر لينك اصلى و به روز بودن محتوا و... تبيين گرديده است. مطالب اين شماره با اشراف حضرت آيت الله معرفت تدوين گرديده است.
 
حضرت رسول اکرم(صلوات الله علیه)
يا أيُّهَا النّاسُ هذا الحُسَينُ بنُ عَلِىِّ فَاعِرفُوهُ فَوَ الَّذي نَفسِى بِيَدِهِ إِنَّهُ لَفي الجَنَّةِ و مُحِبِّهِ فِي الجَنَّةِ و مُحِبِّي مُحِبِّيهِ فيالجَنَّةِ 
 اى مردم، اين حسين، فرزند على است. او را بشناسيد. سوگند به آن كه جانم در دست اوست، او و دوستدارانش ودوستداران دوستدارانش در بهشت  هستند
الأمالى،صدوق،ص ۳۵۵

طراحي سايت را چگونه ارزيابي مي كنيد؟

  • در نوع خودش بي نظيره
  • خيلي جالبه
  • قابل قبوله
  • چنگي به دل نميزنه
Ajax Loader
تمام حقوق مادی و معنوی این پایگاه متعلق به مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات است. استفاده از مطالب این پایگاه باذکر منبع بلامانع است.
قم - خیابان معلم - کوچه 12جنب جامعه مدرسین -حوزه علمیه قم تلفن : 37737217-025 نمابر : 37737213-025 کدپستی : - 4466 37185