Share/Save/Bookmark
تجربه دينى چيست؟ مهم ترين ديدگاه ها درباره ى حقيقت و چيستى آن را بررسى نماييد؟
مجله صباح شماره 15-16 > نویسنده : سيد مهدى صالحى اميرى کد: 130

مفهوم تجربه ى دينى
تجربه واقعه اى است كه شخص (به صورت عامل يا ناظر) از سر مى گذراند و از آن آگاه است.[1] تجربه انواع و دامنه ى بسيار گسترده اى دارد; از جمله: تجربه ى زيباشناختى، تجربه ى اخلاقى، تجربه ى لذايذ، تجربه ى حسى و...
اما تجربه ى دينى غير از تجربه هاى متعارف است. متعلق اين تجربه، موجود يا حضورى مافوق طبيعى، يا مرتبط با ماوراى طبيعت يا حقيقت غايى است; مثل تجربه ى خداوند يا تجلّى خدا در چيزى يا شخصى مانند مسيح يا مريم عذرا، يا ديدن فرشته يا سخن گفتن با او و مانند آن.[2] مثل تجربه ى خداوند يا تجلى خدا.
هم چنين در تجربه ى دينى، شخص تجربه گر معتقد است كه تبيين آن تجربه بر مبناى امور طبيعى، تبيينى نارسا و ناكافى است و بايد بر اساس آموزه هاى دينى باشد; به عبارت ديگر، دين داران تعبيرى دينى از تجربه ى خود به دست مى دهند و آن را بر اساس آموزه هاى دينى توصيف و تفسير مى كنند; بنابراين دينى شدن تجربه دو شرط دارد: يكى آن كه در محدوده ى دين صورت گيرد; و دوم آن كه فاعل تجربه، در توصيف حالات خود از مفاهيم دينى بهره ببرد.[3]
حقيقت و چيستى تجربه ى دينى
درباره ى چيستى تجربه ى دينى سه نظريه وجود دارد:
1. تجربه ى دينى نوعى احساس است: فردريك شلاير ماخر در آثار خود مدعى شد كه تجربه ى دينى، معرفت بخش و حاوى بار معرفتى و شناختارى نيست، بلكه «احساس اتكاى مطلق و يكپارچه به مبدأ يا قدرتى متمايز از جهان است».[4] از نظر او، اين تجربه، تجربه اى شهودى است كه اعتبارش قائم به خود[5] و مستقل از مفاهيم، تصورات، اعتقادات يا اعمال است و چون اين تجربه، نوعى احساس است و از حدّ تمايزات مفهومى فراتر مى رود، نمى توانيم آن را توصيف كنيم.
ردولف اتو از ديگر متفكرانى است كه تجربه ى دينى را از سنخ احساسات، احوال و عواطف مى داند. او بر اين باور است كه بعد غيرعقلانى خداوند (امر مينوى) را، كه بسى ژرف تر از بعد عقلانى اوست، مى توان در سه نوع احساس تجربه كرد: احساس وابستگى مطلق، احساس خشيت و خوف و احساس شوق و جذبه. قدسيت خداوند از طريق اين احساسات درك مى شود، نه از طريق عقل. عقل نيز مى تواند اوصافى از خداوند را بيابد و مفاهيمى براى اشاره به او داشته باشد و آنها را تحليل و تعريف كند، اما هيچ كدام نمى تواند ما را به عمق ذات خداوند رهنمون كند و جز از طريق احساس نمى توان به آن حريم بار يافت.[6] خلاصه آن كه، تجربه ى دينى نوعى احساس است نه معرفت.
2. تجربه ى دينى از سنخ تجارب ادراك حسّى است. طبق اين نظريه، تجربه ى دينى از سنخ تجربه ى حسّى است و تقريباً همان ويژگى هاى تجربه ى حسى را دارد. ويليام آلستون معتقد است كه اين گونه تجارب، ساختى مانند تجربه ى حسى دارد; زيرا در تجربه ى حسى سه عنصر وجود دارد: اول، مُدرِك يا شخصى كه احساس مى كند; دوم، مدرَك (محسوس) يا شخص يا شيئى كه احساس مى شود; و سوم، پديدار يا جلوه و ظاهر محسوس. تجربه ى دينى نيز از اين سه ركن بهره مند است: اول، صاحب تجربه يا شخصى كه تجربه ى دينى را از سر مى گذراند; دوم، متعلق تجربه يا خداوند كه به تجربه درمى آيد; و سوم، پديدار تجربى يا ظهور و جلوه ى خداوند در دل صاحب تجربه. آلستون با وجود انتقادهايى كه به او شده است، به تأكيد مى گويد كه اوصاف الهى حسى نيستند، اما مى توانيم آنها را همانند داده هاى حسى تجربه كنيم; و اعتقادش بر اين است كه خداوند در خلال تجربه ى دينى، چنان خود و افعالش را به انسان مى نماياند كه آدمى مى تواند وى و افعالش را بشناسد.[7]
3. تجربه ى دينى ارائه ى نوعى تبيين فوق طبيعى است. مدافعان اين ديدگاه تجربه هاى دينى را از سنخ تجربه هاى حسّى نمى دانند; زيرا در يك تجربه ى حسى اولاً، شىء مدرَك وجود دارد و ثانياً، اين شىء علّت واقعى تجربه ى ماست; مثلاً اگر شخصى پرنده اى را ديد، اولاً، فرض گرفته است كه پرنده اى وجود دارد; و ثانياً اين پرنده علّت رؤيت او شده است.
حال اگر ما بخواهيم تجربه ى دينى را از سنخ تجربه ى حسى به شمار آوريم، لازم است دو شرط مذكور در مورد آن نيز صدق كند; يعنى اولاً، متعلّق تجربه در خارج موجود باشد; و ثانياً، آن متعلق، علت واقعى پيدايش تجربه ى دينى باشد. اما در اين صورت تنها يكى از انواع متعارض تجربه ى دينى مى تواند تجربه اى واقعى باشد; زيرا ممكن نيست هم خداى واحدِ اديان توحيدى واقعى باشد و هم خدايانِ متعدد اديان شرك آلود. در اين صورت، ديگر نمى توان پيروان اديان مختلف را صاحب تجربه ى دينى به شمار آورد.
وين پراودفوت براى فرار از اين اشكال، تجربه ى دينى را به گونه اى توصيف مى كند كه جامع باشد، تا هم بتوان پيروان اديان ديگر را نيز صاحب تجربه ى دينى به شمار آورد وهم تصديق كردن متعلّقات فوق طبيعى آن تجربه ها لازم نيايد.
بر اين اساس، از نظر وى، تجربه اى دينى است كه شخص صاحب تجربه، آن را دينى تلقى كند; بدين معنا كه تجربه گر معتقد باشد كه نمى توان آن تجربه را بر اساس امور طبيعى تبيين كرد و نياز است كه به ماوراى طبيعت توسل جست و پاى موجودى فراتر از طبيعت را به ميان آورد; هر چند اين صرفاً تلقّى شخص تجربه گر باشد و هيچ مابازايى در مقابل آن تجربه در عالم واقع وجود نداشته باشد; به عبارت ديگر، تجربه ى دينى اثبات كننده ى متعلق خود نيست، بلكه تنها بيانگر آن است كه تجربه گر متعلّق تجربه را واقعى مى پندارد، خواه در واقع نيز گمان او درست باشد يا نه. در واقع، پراودفوت ميان مقام توصيف و مقام تبيين تجربه ى دينى تفكيك قايل مى شود. در مقام توصيف، نمى توان تجربه ى دينى را بدون ملاحظه ى ديدگاه هاى شخص تجربه گر توصيف كرد. توصيف تجربه ى دينى متضمّن نوعى تفسير است و در اين تفسير، وجود موجودى فراطبيعى مفروض است.
اما درمقام تبيين تجربه ى دينى، مى توان از نظام باورها و گرايش هاى شخص تجربه گر بيرون آمد و هيچ لزومى ندارد كه علت پديد آمدن تجربه ى دينى واقعاً همان چيزى باشد كه تجربه گر مى پندارد. شايد اصلاً چنان واقعيتى كه تجربه گر توصيف كرده بود، وجود نداشته باشد و عوامل ديگرى سبب حصول چنان تجربه اى شده باشند.[8]
نكته ى آخر اين كه ما در اين مختصر فقط به دنبال حقيقت و چيستى تجربه ى دينى بوديم و نقد و بررسى اين نظريات احتياج به مجال ديگرى دارد.
نظريه ى برگزيده ى ما درباره ى تجربه ى دينى
تجربه ى دينى نوعى مواجهه با خداوند يا امور ماوراى طبيعى يا مقدس است و مواجهه به معناى شناخت مستقيم، حضورى و بىواسطه است. احساس عجز و محدوديت و وابستگى به يك قدرت و كمال برتر و احساس وجود آن قدرت و ميل به او، نمونه هايى از تجربه ى دينى است.
تجربه ى دينى، تجربه اى است كه نه تنها در اعتقاد صاحب تجربه، بلكه در واقع هم، بر اساس امور طبيعى تبيين پذير نباشد و براى تبيين آن، نيازمند موجودى ماوراى طبيعى باشيم. البته كسانى كه منكر ماوراى طبيعت اند، فوق مادى بودن تجربه ى دينى را نيز نمى پذيرند و به صورت هاى گوناگون در پى استناد آن به علتى طبيعى هستند; ولى تاكنون هيچ تبيين طبيعى قانع كننده اى براى حصول چنان تجربه هاى كوبنده، روشن، پرشور و تحول سازى كه در طول تاريخ براى عارفان پديده آمده اند ارائه نداده اند.
اما مؤمنين كه به ماوراى طبيعت اعتقاد و ايمان دارند، تجربه ى دينى را فوق مادى مى دانند. البته نه به اين معنا كه تجربه ى دينى لزوماً تجربه اى الهى است. اين نظريه تنها مادى بودن تجربه ى دينى را نفى مى كند و تبيين طبيعى آن را غير ممكن مى داند، اما ممكن است اين تجربه شيطانى باشد. از سوى ديگر، اين امكان هم وجود دارد كه تجربه اى كه به گمان تجربه كننده، دينى است، واقعاً فوق مادى نباشد و، در نتيجه، تجربه ى دينى واقعى محسوب نشود. پس همان طور كه ممكن است شخصى در تجارب حسى به جاى آب سراب ببيند، در تجارب به ظاهر دينى هم امكان خطا و اشتباه وجود دارد; اما اين هم خطاست كه تمام تجارب ادعا شده را مادى و نتيجه ى نوعى خيال پردازى و يا فرافكنى و يا چيزهايى از اين قبيل بدانيم.[9]


[1]. مايكل پترسون و ديگران، عقل و اعتقاد دينى، ترجمه ى احمد نراقى و ابراهيم سلطانى، (تهران: طرح نو، چاپ سوم، 1379ش)، ص 36.
[2]. همان، ص 37.
[3]. هادى صادقى، درآمدى بر كلام جديد، (قم: كتاب طه و نشر معارف، 1382ش)، ص 132 ـ 134.
[4]. مايكل پترسون و ديگران، همان.
[5]. self authenticating.
[6]. همان، ص 43 ـ 41، و عليرضا قائمى نيا، تجربه ى دينى و گوهر دين، (قم: بوستان كتاب، 1381ش)، ص 36 ـ 38.
[7]. مايكل پترسون و ديگران، همان، ص 43 ـ 48، و عليرضا قائمى نيا، همان، ص 38 ـ 43.
[8]. مايكل پترسون و ديگران، همان ص 48-52 و عليرضا قائمى، همان، ص 43-46.
[9]. هادى صادقى، همان، ص 138.

Share/Save/Bookmark
نظرات بینندگان (0 نظر تاکنون ثبت شده است )
ارسال نظر
آيا مصونيّت قرآن شريف از انواع تحريف، قابل اثبات است؟
ديدگاه قرآن شريف درباره ى دموكراسى و آراء اكثريّت چيست؟
چه نقدهاى كلى بر دين هندوئيسم وارد است؟
مبناى حقوق بشر غربى چيست و چرا با اسلام سازگارى ندارد؟
ارتباط نهضت آزادى با كشورهاى خارجى به چه نحو بوده است؟
تفاوت هاى مهم تجربه ى دينى و وحى كدام اند؟
در فرهنگ قرآن «آزادى» چگونه قابل تبيين است، حدود و گستره ى آن را بيان نماييد؟
چه رابطه اى بين اعمال دنيوى انسان و نتايج اُخروى آن (ثواب و عقاب) وجود دارد؟
اعمال محدود انسان در دنيا چگونه با نتايج نامحدود اُخروى سازگارى دارد؟
علل گرايش به مدل هاى غربى چيست؟
راهكارهاى جلوگيرى از گرايش به مدل هاى بيگانه چيست؟
آيا آيين هندو مى تواند برنامه اى براى زندگى انسان ارائه دهد؟
برخى قايل اند كه فساد و ظلم، سبب نزديك تر شدن ظهور مى شود; آيا اين سخن درست است كه قبل از ظهور نبايد هيچ گونه حركت اصلاحى انجام داد و يا دست به قيام زد، تا ظلم و فساد همه جا را فراگيرد و ظهور حضرت مهدى(عليه السلام) نزديك تر گردد؟
آيا اسلام، نظام دموكراسى را قبول دارد؟
با توجه به اين كه مفاهيم حقوق بشر مربوط به عصر حاضر است، آيا مى توان آنها را از كتاب و سنت كه مربوط به عصر سابق اند، اصطياد نمود؟
شرايط فرهنگى، سياسى و اقتصادى ايران در صدر اسلام چگونه بود و آيا حمله ى مسلمانان به ايران ريشه ى سلطه طلبى و استعمارگرى داشته است؟
نهضت آزادى از آغاز تأسيس تاكنون چه انشعاباتى داشته است؟
تجربه دينى چيست؟ مهم ترين ديدگاه ها درباره ى حقيقت و چيستى آن را بررسى نماييد؟
آيا گسترش اسلام در ايران به زور شمشير بود يا از طريق ابزارهاى فرهنگى؟
معرفى سايت انديشه قم
سخن سردبير در جامعه ى اسلامى مباحث قرآنى به لحاظ جايگاه مهم آن از اهميت بسزايى برخوردار است از جمله موضوعات مهم در زمينه ى قرآن پژوهى مسئله ى عدم تحريف قرآن، آزادى و دموكراسى از ديدگاه قرآن مى باشد كه در بخش قرآن و تفسير از نگاه عالم جليل القدر مرحوم حاج سيد على كمالى دزفولى بدان پرداخته شده است. لازم است ارتحال قرآن پژوه معاصر، عالم جليل القدر، مفسر عالى مقام، مؤلف محقق، حضرت حاج سيد على كمالى دزفولى را به جامعه ى علمى و پژوهشى كشور و ارادتمندان معارف اسلامى و قرآنى تسليت مى گوييم. اين عالم وارسته در سه دهه ى اخير با مطالعه و تحقيق مداوم در حوزه ى علوم اسلامى و علوم قرآنى، آثار ارزشمندى هم چون قانون تفسير، قرآن، ثقل اكبر، عرفان و سلوك اسلامى و.. را به رشته ى تحرير درآورده است. نتايج اخروى در حيات متدينان از اهميت بسزايى برخوردار است در بخش كلام رابطه ى اعمال دنيوى و نتايج اخروى و چرايى جزاى نامحدود در مقابل اعمال محدود انسان مورد بررسى قرار گرفته است. مد و مدگرايى يكى از مسائل مهم اجتماعى است كه امروزه در اين باره سؤالات متعددى هم چون علل گرايش به مدل هاى غربى و چگونگى راهكارهاى مقابله با آن مطرح گرديده است. در بخش تربيت ضمن تبيين مفاهيم مد و مدل و اقسام مد (مثبت و منفى) به اين پرسش ها پاسخ گفته شده است. در بخش اديان و مذاهب به تبيين هندوئيسم و ضعف ها و ناكارآمدى هاى آن در مقايسه با اديان توحيدى مانند اسلام اشاره شده است. برخى امر به معروف و نهى از منكر و نيز قيام عليه ستم و انقلاب را با شرايط ظهور حضرت مهدى(عج) ناسازگار دانسته اند و با برداشتى سطحى از برخى روايات ادعا نموده اند كه چون از شرايط ظهور، گستردگى ظلم در جهان است، لذا براى تسريع آن نبايد از فراگيرى ستم و فساد جلوگيرى كرد. در بخش مهدويت با تبيين اين روايات اشكالات اين ادعا ذكر شده است، مانند اين كه روايات مذكور در بيان نشانه هاى ظهورند نه زمينه و شرط و سبب ظهور. در بخش حقوق به اصول و مبانى حقوق بشر و علت ناسازگارى آن با اسلام و در بخش سياست به مسئله ى دموكراسى و تبيين مفهوم آن و نيز رابطه ى اسلام و دموكراسى پرداخته شده است. در بخش تاريخ اسلام مسئله ى چگونگى گسترش اسلام در ايران و شرايط فرهنگى، سياسى، اقتصادى ايران در صدر اسلام و در بخش تاريخ معاصر، جريان سياسى نهضت آزادى و چگونگى شكل گيرى اين جريان سياسى و ارتباط آن با كشورهاى خارجى مورد بررسى قرار گرفته است. ماهيت تجربه ى دينى و تفاوت آن با وحى كه هم در عرصه ى قرآن پژوهى مطرح است و هم در حوزه ى دين پژوهى، از مسائل مهم فلسفه ى دين به شمار مى آيد. در بخش دين پژوهى ضمن تبيين ماهيت تجربه ى دينى و وحى، به تفاوت هاى اين دو نيز اشاره شده است. و سرانجام در بخش اينترنت به معرفى پايگاه انديشه ى قم وابسته به مركز مطالعات و پژوهش هاى فرهنگى حوزه پرداخته شده است. مطالب و مقالات مجله; علاوه بر آن كه در فرايند خود، مورد ارزيابى كارشناسان و اعضاى هيأت تحريريه و نظارت سردبير و مدير مسئول قرار مى گيرد، از نظارت و اشراف حضرت آيت الله معرفت نيز بهره مند گرديده است.
 
رسول خدا صلى الله عليه و آله :

«مَن أحَبَّ الدُّنيا ذَهَبَ خَوفُ الآخِرَةِ مِن قَلبِهِ؛»

«كسى كه دنيا را دوست داشته باشد، ترس از آخرت از دلش برود.»

بحارالانوار: ج 78 ص 315 ؛

طراحي سايت را چگونه ارزيابي مي كنيد؟

  • در نوع خودش بي نظيره
  • خيلي جالبه
  • قابل قبوله
  • چنگي به دل نميزنه
Ajax Loader
تمام حقوق مادی و معنوی این پایگاه متعلق به مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات است. استفاده از مطالب این پایگاه باذکر منبع بلامانع است.
قم - خیابان معلم - کوچه 12جنب جامعه مدرسین -حوزه علمیه قم تلفن : 37737217-025 نمابر : 37737213-025 کدپستی : - 4466 37185