تعداد بازدیدها:1284
Share/Save/Bookmark
آيا ولى فقيه مى تواند در احكام شرعى دخالت و آنها را به عنوان مصلحت نظام تعطيل كند؟
صباح 17-18 > نویسنده : محمد ملك زاده کد: 158

- در ابتدا توجه به دو نكته لازم و ضرورى است: 1. وظايف ولى فقيه در حيطه ى شريعت و قانون الهى است، نه فراتر از آن; و در واقع ولى فقيه تنها مبين و مجرى احكام و قوانين الهى است; 2. از مسلّمات شيعه آن است كه احكام شرعى، تابع مصالح و مفاسدند و در واقع زير بنا بودن مصلحت، پايه ى مكتب عدل و اساس مذهب تشيع را تشكيل مى دهد; به عبارت ديگر، شيعه معتقد است كه در هر حكم شرعى، اعم از واجب يا حرام، مصلحت يا مفسده اى نهفته است; لكن گاهى ممكن است در مقام اجراى مصالح، دو حكم به نوعى با يكديگر تزاحم پيدا كنند.
به طور طبيعى در چنين وضعيتى بر ولى فقيه لازم است كه با توجه به مصلحت موجود در هر دو حكم، يكى را انتخاب و ديگرى را به طور موقت تعطيل نمايد; لكن بايد توجه داشت كه تعطيل نمودن برخى احكام، به معناى تغيير اصل احكام با تقييد و تخصيص آن نيست ـ زيرا مطابق احاديث، حلال و حرامى كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله)معين نموده است، تا روز قيامت تغيير نمى پذيرد ـ[1] بلكه منظور در حيطه ى اجراى احكام الهى است كه در مقام تزاحم و نيز طبق قاعده ى عقلىِ تقديم اهمّ بر مهمّ، اجراى حكم مهمّ تعطيل مى گردد و اين دقيقاً در راستاى انجام وظيفه ى ولى فقيه در تشكيل نظام اسلامى براى اجراى احكام شريعت است.
براين اساس، چنانچه ولى فقيه اجراى حكمى از احكام الهى را مانع اصل نظام اسلامى و مضرّ به حال مسلمانان تشخيص دهد، به ناچار، به طور موقت آن را تعطيل مى نمايد. حضرت امام(رحمه الله)در اين خصوص مى فرمايند:
حكومت كه شعبه اى از ولايت مطلقه ى رسول الله(صلى الله عليه وآله) است، يكى از احكام اوليه ى اسلام و مقدّم بر تمام احكام فرعيه، حتى نماز، روزه و حج است... حاكم مى تواند در موقع لزوم مساجد را تعطيل كند... و يا از هر امرى ـ چه عبادى و چه غيرعبادى ـ كه جريان آن مخالف مصالح اسلام است، مادامى كه چنين است، جلوگيرى نمايد. حكومت مى تواند از حج، كه از فرايض مهمّ الهى است، در مواقعى كه مخالف صلاح كشور اسلامى دانست، موقتاً جلوگيرى كند... .[2]
آيت الله جوادى آملى نيز در اين زمينه چنين مى گويد:
در هنگام اجراى دستورهاى الهى، گاه مواردى پيش مى آيد كه احكام الهى با يكديگر تزاحم پيدا مى كنند. در اينجا ولى فقيه براى رعايت مصلحت مردم و نظام اسلامى، اجراى برخى از احكام دينى را براى اجراى احكام دينيِ مهم تر موقتاً تعطيل مى كند و اختيار او در اجراى احكام و تعطيل موقت اجراى برخى از احكام، مطلق است و شامل همه ى احكام گوناگون اسلام مى باشد; زيرا در تمام موارد تزاحم، اهم بر مهم مقدم مى باشد و اين تشخيص علمى و تقديم عملى، به عهده ى فقيه جامع الشرايط رهبرى است.[3]
آيت الله مصباح يزدى نيز در توضيح اين مطلب مى گويد:
ولى فقيه از آن رو كه به احكام اسلامى آگاهى كامل دارد و مصالح جامعه را بهتر از ديگران مى داند، مى تواند اجراى برخى از احكام را براى حفظ مصالح مهم تر متوقف كند; در چنين مواردى، فقيه، حكمِ اسلامى ديگرى را اجرا مى نمايد. در اين صورت احكام اسلام عوض نشده است بلكه حكمى مهم تر بر مهم پيشى گرفته و اين خود از احكام قطعى اسلام است.[4]
برخى احكام حكومتى در دوران معصومين(عليهم السلام)
در دوره ى رسالت رسول اكرم(صلى الله عليه وآله)و امامت معصومين(عليهم السلام) نمونه هاى بسيارى از تغيير احكام يافت مى شود كه نه از قبيل مصاديق نسخ احكام است و نه از قبيل احكام ثانويه ـ كه هر كس مى تواند در محدوده ى شرايط پيش آمده انجام دهد; مانند اكل ميته در صورت ضرورت ـ بلكه در محدوده ى اختيارات امامت و ولايت است، از جمله:
1. پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)در روز جنگ خيبر از امورى نهى فرمودند كه در حكم اولى شرع حرمتى نداشتند.[5]
2. رسول خدا زكات را تنها براى 9 چيز وضع نمودند و حتى با صراحت فرمودند كه زكات از «اسب» و «آرد» برداشته شده است،[6] امّا حضرت على(عليه السلام) در زمان حكومت خويش بنا به مصالحى، براى «اسب» نيز زكات وضع نمودند.[7]
3. امام باقر(عليه السلام) در روايتى فرمودند:
ما اصحاب خمس و فىء هستيم; از اين رو پرداخت خمس را بر همه ى مردم، جز شيعيان واجب نموديم;[8]
امّا همين حكم در شرايط ديگر لغو شده و رواياتى بر وجوب ردّ خمس به صاحبانش (حتى از طرف شيعيان) دلالت دارد.[9]
4. برخى روايات اشاره بر اين دارند كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) خريد و فروش ميوه ى درخت را، پيش از آشكار شدن باردهى آن، بنا به مصالحى، نهى فرمود، در حالى كه از نظر احكام عامه ى اسلامى، حرمتى ندارد.[10]
چنين مواردى حاكى از آن است كه گاه به دليل وجود مصالح حكومتى، حاكم اسلامى مى تواند براى رفع تزاحم مصالح، احكام حكومتى مخالف با احكام شرعيه ى فرعيه وضع نمايد.
نتيجه:
پس ولى فقيه، مجرى قوانين الهى است و هيچ دخالتى در محدوده ى قانون گذارى و يا جعل احكام دينى ندارد و نمى تواند به مصلحتِ خود، آنها را كم يا زياد كند. بله اگر اجراى يك قانون يا حكم شرعى موجب تزاحم آن با احكام ديگر شود، ولى فقيه مى تواند بر اساس اهميت هر حكم و مصلحتِ نظام اسلامى حكم برتر و مهم تر را مقدم بدارد و آن را اجرا كند و حكم مزاحم را به طور موقت و تا زمانى كه تزاحم وجود دارد تعطيل نمايد. بديهى است كه پس از رفع تزاحم بلافاصله حكمِ تعطيل شده به اجرا در خواهد آمد. براين اساس، اگر ولى فقيه در موارد تزاحم يكى از احكام الهى را تعطيل كرد; اولاً بر اساس قاعده ى عقلى تقديم اهم بر مهم است; ثانياً تعطيل حكم به معناى اجرا نشدن آن به طور موقت است و نه تغيير در اصلِ احكام; ثالثاً اين تعطيلى در مقام اجرا نيز به آن معنا نيست كه ولى فقيه به ميل خود احكام را اجرا كند، بلكه نوع اجرا نيز بايد توسط راه كارهايى كه حكم عقل و شرع آن را تأييد كند صورت پذيرد.


[1]. اصول كافى، ج 1، ص 58، ح 19.
[2]. صحيفه ى نور، ج 20، ص 170.
[3]. عبدالله جوادى آملى، ولايت فقيه، (قم: مركز نشر اسراء، 1378ش)، ص 251.
[4]. محمد تقى مصباح يزدى، پرسش ها و پاسخ ها، (قم: مؤسسه ى آموزشى و پژوهشى امام خمينى، 1379ش) ج 1، ص 64.
[5]. شيخ حر عاملى، وسايل الشيعه، ج 16، ص 322 ـ 323.
[6]. همان، ج 6، باب 9 از ابواب ما تجب فيه الزكات، ص 40.
[7]. همان، باب 17، ص 51.
[8]. همان، ص 385.
[9]. همان، ص 337.
[10]. همان، ج 13، ص 2.

Share/Save/Bookmark
نظرات بینندگان (0 نظر تاکنون ثبت شده است )
ارسال نظر
معرفى بخش هاى علمى سايت انديشه قم (1)
راه هاى اثبات جامعيت دين خاتم كدام اند؟
آيا فقط عمل مسلمانان مورد قبول است و فقط آنان به بهشت مى روند و اعمال يهوديان و مسيحيان مورد قبول نيست ؟
چرا دين كامل و جامعى كه ما آن را اسلام مى ناميم از همان اول بر انسان عرضه نشد؟ آيا انسان هاى اوليه حق به كمال رسيدن و سعادتمند شدن را نداشتند؟
مقصود از جامعيت دين چيست؟ نظريه هاى مطرح در اين باره كدام اند؟
خلود و جاودانگى برخى گنهكاران در جهنم چگونه با عدالت خداوند سازگارى دارد؟
مصلحت در فقه شيعه چه تفاوتى با مصالح مرسله ى در فقه عامّه دارد؟
آيا ولى فقيه مى تواند در احكام شرعى دخالت و آنها را به عنوان مصلحت نظام تعطيل كند؟
ساده ترين و متقن ترين دليل بر اثبات ولايت فقيه چيست؟
ولى فقيه چه وظايف و مسئوليت هايى دارد؟
خدمات علمى و فرهنگى خواجه نصيرالدين طوسى به تشيع چه بوده است؟
نقش فيض كاشانى در گسترش فرهنگ تشيع چه بود؟
انديشه ى سياسى سيد جمال الدين اسدآبادى چه بود؟
نقش سيد جمال در مبارزه با استبداد حاكم بر ايران چگونه بود؟
سيد جمال الدين اسدآبادى در تحريم تنباكو چه نقشى داشت؟
گرايش به مدل هاى بيگانه و نوگرايى منفى چه پيامدهايى دارد؟
براي ارايه مدل لباس هاي داخلي و ملي، چه مولفه ها و ويژگي هايي را بايد در نظر گرفت؟
آيا مى توان ادعا كرد كه تأثيرپذيرى قرآن از فرهنگ ها و دانش هاى زمان نزول و قبول برخى عرفيات و... از جمله نشانه هاى تجربه ى وحيانى و دينى است؟
آيا فيلسوفان در فلسفه سياسي خود، مدينه فاضله اي همانند مدينه فاضله عصر ظهور را ترسيم نموده اند؛ مدينه فاضله ظهور چه ويژگي هايي دارد.
اگر تشيع عبارت است از قبول ولايت، آيا مترادف با تصوف نيست؟
تصوف و عرفان چه رابطه اى با هم دارند و چرا بسيارى از بزرگان شيعه را صوفى نمى شمارند؟
سخن سردبير حيات اخروى يا معاد، از آموزه هاى مهم و از اصول دين اسلام به شمار مى رود. مسئله ى آخرت و فرجام شناسى در ساير اديان نيز وجود دارد و همواره مسائل آن مورد تحقيق و بررسى فلاسفه، متكلمان و ساير انديشمندان قرار گرفته است; از جمله مسئله ى خلود و جاودانگى و تبيين رابطه ى عمل و جزا به دلايل سازگارى خلود و جاودانگى برخى گنهكاران با عدالت خدا و مسئله ى جزاى نيك عمل غير مسلمانان در آخرت است كه در بخش كلام به آن ها پرداخته شده است. در بخش دين پژوهى نيز به موضوع جامعيت دين و راه هاى اثبات آن اشاره گرديده است. در بخش حقوق دو پرسش در زمينه ى مصلحت در تشيع مطرح شده كه در پاسخ پرسش اول به تفاوت مصلحت در فقه شيعه و مصالح مرسله و اين كه مصالح مرسله از منابع استنباط احكام شريعت است، ولى در فقه شيعه، مصلحت از منابع مستقل استنباط شرعى نيست و در پاسخ پرسش دوم به چگونگى دخالت ولى فقيه در احكام شرعى بر اساس مصلحت نظام اشاره شده است و در بخش سياست، وظايف و دلايل اثبات ولايت فقيه، با استفاده از قانون اساسى و دليل عقلى، ارائه گرديده است. در بخش تاريخ اسلام خدمات علمى و فرهنگى خواجه نصيرالدين طوسى و نقش فيض كاشانى در گسترش فرهنگ تشيع مانند تربيت شاگردان، تأليف و تحقيق، مبارزه با انحرافات و بدعت ها، رشد و پيشرفت در علوم تجربى و غير تجربى و تبليغ و برگزارى آيين هاى مذهبى در جامعه تبيين گرديده است. در بخش تاريخ معاصر نيز انديشه ى سياسى سيد جمال الدين اسدآبادى و نقش وى در مبارزه با استبداد حاكم بر ايران و تحريم تنباكو مورد بررسى قرار گرفته است. پيامدهاى گرايش به مدل هاى بيگانه و نوگرايى منفى و مؤلفه ها و ويژگى هاى مدل لباس هاى داخلى و ملى در بخش تربيت و مشاوره بيان شده است. در بخش قرآن، مسئله ى نسبت وحى با تجربه ى دينى و تأثيرپذيرى قرآن از فرهنگ زمانه و اثبات تفاوت هاى اساسى وحى و تجربه ى دينى (مثل اين كه وحى از جانب خدا نازل مى شود، ولى تجربه ى دينى از شخصيت تجربه گر آغاز مى گردد) مورد بررسى و نقد قرار گرفته است. تفاوت هاى مدينه ى فاضله ى عصر ظهور با مدينه ى فاضله ى فيلسوفانى همچون فارابى، از جمله اين كه در مدينه ى فاضله ى فيلسوفان، دغدغه ى اصلى تحقق سعادت بشر بوده، ولى در مدينه ى فاضله ى عصر ظهور، علاوه بر خوشبختى دنيوى، به سعادت اخروى هم توجه مى شود; در بخش مهدويت تبيين مى گردد. رابطه ى تشيع و تصوّف و نسبت عرفان و تصوف و عدم سنخيت ولايت مطرح در نزد صوفيه، با ولايت مورد اعتقاد شيعه و تباين تصوف و تشيع و... در بخش اديان و مذاهب مورد بررسى قرار گرفته است. در قسمت آخر، بخش هايى از سايت انديشه ى قم معرفى شده و ويژگى هاى مهم موضوعات اين پايگاه، مانند جامعيت و گستردگى مباحث هر لينك اصلى و به روز بودن محتوا و... تبيين گرديده است. مطالب اين شماره با اشراف حضرت آيت الله معرفت تدوين گرديده است.
 
امام حسن عسکری سلام الله عليه :

«ما أقبَحَ بِالمُؤمِنِ أن تَكونَ لَهُ رَغبَةٌ تُذِلُّهُ؛»

«چه زشت است براى مؤمن، به چيزى دل بندد كه خوارش سازد.»

بحارالانوار: ج 78 ص 374؛

طراحي سايت را چگونه ارزيابي مي كنيد؟

  • در نوع خودش بي نظيره
  • خيلي جالبه
  • قابل قبوله
  • چنگي به دل نميزنه
Ajax Loader
تمام حقوق مادی و معنوی این پایگاه متعلق به مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات است. استفاده از مطالب این پایگاه باذکر منبع بلامانع است.
قم - خیابان معلم - کوچه 12جنب جامعه مدرسین -حوزه علمیه قم تلفن : 37737217-025 نمابر : 37737213-025 کدپستی : - 4466 37185