تعداد بازدیدها:1251
Share/Save/Bookmark
آيا بين مشروعيت سياسى و مشروعيت فقهى تمايز وجود دارد؟ و به تعبيرى آيا فقه مى تواند متكفل بيان مشروعيت سياسى باشد؟
صباح 7-8 > نویسنده : على مجتبى زاده کد: 216

براى پاسخ به اين سؤال، دو مسئله بايد مورد بررسى قرار گيرد: 1. تفاوت مشروعيت سياسى در انديشه ى سياسى اسلام و غرب; 2. ارتباط ميان مشروعيت فقهى و مشروعيت سياسى.
تفاوت مشروعيت سياسى در انديشه ى سياسى اسلام و غرب
در جوامع غير دينى غرب، مشروعيت، قانونيت و مقبوليت مفهوم واحد داشته و هرگاه مردم كسى را به عنوان حاكم برگزينند و به آن رضايت دهند حق حاكميت براى او به وجود مى آيد و رأى مردم مشروعيت ساز است; زيرا اساس و شالوده ى حكومت و نظام سياسى در غرب بر قرارداد اجتماعى است.
نظريه اى كه معتقد است مردم قدرت را به دستگاه حكومتى و رئيس حكومت مى بخشند و فقط قدرتى كه از مسير اراده و خواست عمومى مردم به فرد واگذار شود مشروعيت دارد.[1]
امّا در نظام سياسى اسلام، مشروعيت غير از مقبوليت است و مفهومى عميق تر و جايگاهى بلندتر از مفهوم مقبوليت دارد. مشروعيت در بينش اسلامى ريشه در اعتقادات و معارف اسلامى دارد. براساس اعتقاد توحيدى، خداوند رب و صاحب اختيار هستى و انسان هاست و چنين اعتقادى ايجاب مى كند كه تصرف در امور مخلوقات خدا حتماً با اذن خداوند صورت گيرد و چون تشكيل حكومت و تنظيم قوانين و ايجاد نظم، مستلزم تصرف در امور انسان ها و محدود ساختن آزادى افراد است و اين امر تنها از سوى كسى رواست كه داراى اين حق و اختيار باشد; لذا در انديشه ى اسلامى همه ى چيزها با اراده ى او به وجود مى آيد و مشروعيت پيدا مى كند; به عبارت ديگر، در نظام سياسى اسلام همه ى شئون و اركان حكومت بايد مستند به اراده ى الهى باشد;[2] لذا تنها منبع و سرچشمه ى حكومت در ديدگاه اسلامى الهى بوده و از ولايت تشريعى الهى سرچشمه مى گيرد و هيچ گونه ولايتى جز با انتصاب و اذن الهى مشروعيت نمى يابد هر چند همراه با مقبوليت باشد.
ارتباط مشروعيت فقهى و مشروعيت سياسى
مشروعيت فقهى، به معناى شرعى بودن و مطابق دستورهاى دين بودن، در نظام اسلامى مى تواند با مشروعيت سياسى منطبق باشد; هر چند در حوزه ى غير دينى، در مطلق انديشه ى سياسى، مشروعيت فراگير به معناى شرعى بودن نيست و يك مفهوم سياسى صرف است.[3]به طور كلى چهار تفاوت عمده ميان مشروعيت فقهى و مشروعيت سياسى در نظام هاى سياسى غيردينى غرب وجود دارد:
1. مفهوم مشروعيت سياسى يك امر مشكك بوده و داراى مراتب عديده اى است; يعنى هر چه شهروندان اطاعت رضايتمندانه ترى از حكومت داشته باشند، آن نظام داراى مشروعيت سياسى بيش ترى است; امّا از لحاظ فقهى حكومت يا مشروع است يا نامشروع و حد وسطى در اين ميانه نداريم; به عبارت ديگر در ديدگاه فقهى، مشروعيت مفهومى متواطى است و تشكيك بردار نيست.
2. در مشروعيت سياسى بين قانون بودن و حقانى[4] بودن تفكيك قايل شده و مشروعيت قانونى الزاماً همراه با مشروعيت اخلاقى و هنجارى و ارزشى نيست، ولى با توجه به مفهوم مشروعيت فقهى مى توان آن را مقوله اى هنجارى و ارزشى تلقى كرد و مترادف با حقانيت دانست.
3. مشروعيت سياسى مى تواند منابع مختلفى داشته باشد; به عنوان مثال، از سه نوع مشروعيت سنتى، كاريز و فره ايزدى و قانونى ـ عقلانى مى توان[5] نام برد; امّا مشروعيت فقهى تنها يك منبع دارد و آن همان نص و نظر شارع مقدس است كه از سوى فقيهان و كارشناسان دينى كشف مى شود.
4. از لحاظ فقهى معمولاً مشروعيت يك حكومت مقدم بر تأسيس آن است; يعنى حاكم اگر غير مشروع بوده، واجد صلاحيت هاى لازم نباشد، همه ى افعال وى نامشروع و غصب محسوب مى گردد، ولو آن كه پس از تشكيل حكومت، كم كم رضايت مردم هم جلب شود; امّا در مشروعيت سياسى، كسب رضايت اكثريت مردم چه در مرحله ى تأسيس حكومت و چه پس از آن معيار اساسى است.[6] آن چه گفته شد تفاوت ميان مشروعيت فقهى و مشروعيت سياسى در نظام سياسى غرب بود اما «بين مشروعيت فقهى و مشروعيت سياسى از نظر اسلام نه تنها تزاحمى نيست، بلكه هرگونه بحثى در باب مبانى مشروعيت سياسى حكومت در اسلام با مشروعيت فقهى يكى است.»[7] چرا كه همه ى شئون حكومت اسلامى مُلهم از چارچوب اصول و احكام اسلامى است; يعنى در واقع خود مكتب و دين، رهبرى و سرپرستى و هدايت جامعه را به عهده مى گيرد و در واقع مشروعيت فقهى، مبناى مشروعيت سياسى و مشروعيت سياسى برخاسته از مشروعيت فقهى است. مرحوم امام(ره) در اين خصوص فرموده اند:
حكومت در نظر مجتهد واقعى فلسفه ى عملى تمامى فقه در تمامى زواياى زندگى بشريت است. حكومت نشان دهنده ى جنبه ى عملى فقه در برخورد با تمامى معضلات اجتماعى و سياسى و نظامى و فرهنگى است; فقه تئورى واقعى و كامل اداره ى انسان از گهواره تا گور است.[8]


[1]. محمد تقى مصباح يزدى، نظام سياسى اسلام، (قم: مؤسسه ى آموزشى و پژوهشى امام خمينى، 1379)، ص 140. و نيز ر.ك: وت، جوئز، خداوند انديشه سياسى، (اميركبير، چ 4، 1376)، ج2، ص221 ـ 224، به نقل از جان لاك، حكومت مدنى، فصل دوم و هشتم، ش95 تا99; هم چنين ر.ك: انعام: 57; شورى: 10; يوسف: 40; حشر: 7; نساء: 150 و تكوير: 29.
[2]. محمد تقى مصباح يزدى، همان، ص 147 - 146.
[3]. كاظم قاضى زاده، ولايت فقيه و حكومت اسلامى در نظر امام خمينى (ره)، (تهران: كنگره، 1378)، ص 92.
[4]. در اين جا حقانى بودن و حقانيت به معناى حق سيطره و حاكميت و توجيه اطاعت مردم از حكم ران است.
[5]. مشروعيت سنتى كه ممكن است خاستگاه آن آداب و رسوم و سنت هاى ديرينه باشد يا خاستگاه آن وراثت باشد. مشروعيت كاريز و فره ايزدى كه ناشى از استعدادها و قابليت هاى فرد است و قضاوت عمومى جامعه بر اين قرار مى گيرد كه آن فرد حق اقتدار و اعمال حاكميت دارد. مشروعيت قانونى ـ عقلانى كه در اين نوع مشروعيت عنصر قانونيت و عقلانيت، عنصر اساسى و معيار رفتار و تصميم گيرى در حكومت است.
[6]. مصطفى كواكبيان، مبانى مشروعيت در نظام ولايت فقيه، (عروج، 1378)، ص 38 ـ 39.
[7]. همان، ص 51.
[8]. صحيفه ى نور، ج 21، ص 99.

Share/Save/Bookmark
نظرات بینندگان (0 نظر تاکنون ثبت شده است )
ارسال نظر
ارزش چيست و آيا ارزش دينى چيزى خارج از معناى مطلق ارزش است؟
چگونه مى توانيم از عناصر رسانه‌اىنظير:كتب،مجلّات،مجموعه‌ى مطبوعات،صداوسيما، ويدئووماهواره‌ واينترنت،خوب استفاده كنيم واگرخطرسازندچه‌طورجوانان وفرزندانمان راازخطرآن‌ها نجات دهيم؟
نظر اسلام درباره ى روابط دختر و پسر (صحبت كردن، دوستى هاى خيابانى، رابطه ى تلفنى) چيست؟
براي متعادل نمودن روابط دوستانه‌ي افراطي بين جوانان(همجنسان) چه بايد كرد؟
براى جلوگيرى از روابط نامشروع چه راه حلّى پيشنهاد مى شود؟
سابقه ى تاريخى و عوامل پيدايش سكولاريسم چيست؟
مبانى و اركان سكولاريسم چيست و آيا اسلام با سكولاريسم سازگار است؟
عناصر ارزش هاى دينى كدام اند، چگونه مى توان به آن شناخت پيدا كرد و چه امورى اين ارزش ها را درديد ما تبديل به ضد ارزش مى كند و يا به عكس، و در اين زمينه چه خطراتى ما را تهديد مى كند؟
وظيفه ى مسئولان در قبال ارزش هاى جامعه ى اسلامى چيست؟
روابط نامشروع چه تأثيرى در روحيه و ايمان و اعتقادات جوانان دارد؟
سكولاريسم به چه معناست و با سكولاريزاسيون چه تفاوتى دارد؟
چرا حقوق سكولار پذيرفتنى نيست؟
حقيقت اعجاز چيست؟
قرآن داراى چه اعجازى است كه دشمنان سعى در مشابه سازى آن دارند؟
تحدى يعنى چه؟ آيا تحدى قبل از قرآن در ميان عرب معمول بوده است؟
مراحل و اقسام تحدى را در قرآن بررسى نماييد.
علل غيبت امام زمان(عج)چيست؟
انتظار در تكامل جامعه ى اسلامى چه نقشى دارد؟
اين كه مى گويند « دوران ظهور حضرت ولى عصر (عج) زمان تكامل جامعه ى بشرى است» يعنى چه؟
آيا آيين زرتشت جزو اديان الهى است؟
اصول اعتقادى و عملى زرتشت چيست؟
چه انحرافاتى در آيين زرتشت پديد آمده است؟
چرا ائمه ى ديگر همانند امام على(عليه السلام) و امام حسين(عليه السلام)با حكام زمان خويش برخورد نظامى نكردند؟
علت صلح و سازش امام حسن(عليه السلام) با معاويه چه بود؟ آيا جنگ على(عليه السلام) با معاويه، با صلح امام حسن(عليه السلام)سازگار است؟
آيا امام سجاد(عليه السلام) در قيام هاى زمان خود شركت داشته است؟ اگر جواب منفى است چرا؟
چرا امام رضا(عليه السلام) ولايت عهدى را پذيرفت؟
آيا بين مشروعيت سياسى و مشروعيت فقهى تمايز وجود دارد؟ و به تعبيرى آيا فقه مى تواند متكفل بيان مشروعيت سياسى باشد؟
جايگاه نظريه ى نصب فقيهان در اقوال فقها چگونه است، مفهوم اين نظريه چيست و آيا دليلى بر آن وجود دارد؟
آيا مسئله ى بيعت با امامان(عليهم السلام) مخالف نظريه ى الهى بودن مشروعيت نيست؟
مبانى مشروعيت در نظام هاى سياسى اسلام و غير اسلامى چيست؟
مراد از نظارت استصوابى چيست و چرا نظارت شوراى نگهبان استصوابى است؟
آيا نظارت استصوابى در كشورهاى ديگر مشابه دارد؟
نظريه ى ماركس درباره ى انتظار بشر از دين چيست و چه اشكالاتى بر آن وارد است؟
آيا نظارت استصوابى با اصل حاكميت مردم منافات ندارد؟
مجله ى صباح با دربرگيرى محورهاى تازه اى، گام ديگرى را در راستاى پاسخ به پرسش هاى دينى برمى دارد و اميد دارد با توجه و استقبال خوانندگان عزيز، روز به روز بر غناى خويش بيفزايد. در اين شماره، موضوعات متنوعى مورد بررسى قرار گرفته كه به شرح ذيل است: 1. نقد انديشه: در اين قسمت ديدگاه ماركس در باب انتظارات بشر از دين مورد بررسى و ارزيابى قرار گرفته و كاستى هاى آن آشكار شده است. 2. مشاوره و تربيت: در اين قسمت در زمينه ى ارزش هاى دينى و جوانان و اهميت ارزش هاى دينى و لزوم توجه والدين و مسؤولان به چگونگى استفاده از ابزارهاى اطلاع رسانى تأكيد مى شود; هم چنين پرسش و پاسخ هايى در زمينه ى ديدگاه اسلام درباره ى روابط دختر و پسر، چگونگى متعادل نمودن روابط جوانان، تأثير روابط نامشروع در روحيه و ايمان جوانان و راه حل جلوگيرى از روابط نامشروع ارائه شده است. 3. دين پژوهى: در اين قسمت به نقد و بررسى سكولاريسم ـ به معناى كنار گذاشتن دين از حوزه ى عمومى و زندگى اجتماعى ـ و نيز ديدگاه اسلام درباره ى سكولاريسم، معناى سكولاريسم و تفاوت آن با سكولاريزاسيون، تاريخچه و عوامل پيدايش آن، مبانى و اركان سكولاريسم و دليل مردود شمردن حقوق سكولار پرداخته مى شود. 4. قرآن و تفسير: در اين قسمت به پرسش هايى در زمينه ى چيستى اعجاز، ابعاد اعجاز قرآن، چيستى تحدى و تاريخچه ى آن و مراحل و اقسام تحدّى قرآن و نيز بر بى همتايى و موفقيت قرآن در تحدّى اشاره شده است. 5. كلام: در قسمت كلام نيز موضوع مهدويت با ارائه ى پرسش هايى در زمينه ى علل غيبت امام زمان(عج)، نقش انتظار در تكامل جامعه ى اسلامى و ابعاد تكاملى جامعه ى بشرى در دوران حاكميت امام زمان(عج) مورد بررسى قرار گرفته و بر نقش سازنده ى مهدويت در جامعه تأكيد گرديده است. 6. اديان: با توجه به ضرورت آشنايى با اديان ـ خصوصاً در جهانى كه به واسطه ى گسترش ارتباطات، انسان ها را به يكديگر نزديك تر مى كند ـ در اين بخش به معرفى دين زرتشت پرداخته شده و به پرسش هايى هم چون الهى بودن زرتشت، اصول اعتقادى و عملى آن و انحرافات پديد آمده در زرتشت پاسخ داده شده است. 7. تاريخ: با توجه به اسوه بودن معصومين: براى مسلمانان، ضرورت ترسيم سيره ى آنها در زندگى اجتماعى، خصوصاً در جهان معاصر موجب گرديد تا در اين قسمت به پاسخ پرسش هايى در اين باره پرداخته شود. پرسش هايى مانند: چرا ائمه ى ديگر مانند على(عليه السلام) و امام حسين(عليه السلام)قاطع برخورد نكردند؟ چرا امام حسن(عليه السلام) صلح كرد؟ آيا جنگ على(عليه السلام) با معاويه با صلح امام حسن(عليه السلام)سازگار است؟ آيا امام سجاد در قيام هاى زمان خود شركت داشته اند؟ چرا امام رضا(عليه السلام) ولايت عهدى را پذيرفت؟ 8. سياست: در اين بخش مسأله ى مهمّ مشروعيت در قالب پرسش و پاسخ هايى هم چون: تفاوت مشروعيت فلسفى با مشروعيت جامعه شناختى، تفاوت مشروعيت سياسى با مشروعيت فقهى، جايگاه نظريه ى نصب فقيهان در اقوال فقها، سازگارى مسأله ى بيعت با امامان، نظريه ى الهى بودن مشروعيت و بررسى مشروعيت در نظام هاى سياسى اسلامى و غير اسلامى، مورد بررسى و تبيين قرار گرفته است. 9. حقوق: در اين قسمت، مسأله ى نظارت استصوابى (تاريخچه ى آن در دين، وجود آن در كشورهاى ديگر و سازگارى آن با اصل حاكميت مردم) مورد بررسى قرار گرفته است. 10. اينترنت: در اين قسمت پايگاه اطلاع رسانى فقه اسلامى معرفى گرديده است. مطالب و مقالات مجله كه در فرايند خود مورد ارزيابى كارشناسان، اعضاء هيات تحريريه و نظارت سردبير و مدير مسؤول قرار مى گيرد در اين شماره از نظارت و اشراف حضرت آيت الله معرفت نيز (در بخش هاى قرآن و تفسير، دين پژوهى، اديان و مذاهب و مشاوره و تربيت) و حضرت آيت الله مؤمن (در بخش هاى كلام و سياست) و حضرت حجت الاسلام والمسلمين يوسفى غروى (در بخش تاريخ) بهره مند گرديده است.      
 
امام صادق عليه السلام :

أروَحُ الرَّوْحِ اليَأسُ عنِ الناسِ

بالاترين آسايش، چشم اميد بركندن از مردم است.

مشكاة الأنوار: ۳۲۴ ۱۰۲۶

طراحي سايت را چگونه ارزيابي مي كنيد؟

  • در نوع خودش بي نظيره
  • خيلي جالبه
  • قابل قبوله
  • چنگي به دل نميزنه
Ajax Loader
تمام حقوق مادی و معنوی این پایگاه متعلق به مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات است. استفاده از مطالب این پایگاه باذکر منبع بلامانع است.
قم - خیابان معلم - کوچه 12جنب جامعه مدرسین -حوزه علمیه قم تلفن : 37737217-025 نمابر : 37737213-025 کدپستی : - 4466 37185